ગ્રીફબોટ્સ અને એઆઈ: અવસાન પામેલા સ્વજનોનો અવાજ ફરી સાંભળવો અને વાતચીતના માનસિક જોખમો

મૃત્યુ પછી પણ ચાલુ રહેતો ડિજિટલ સંવાદ

પરિવારના કોઈ વડીલ કે સ્નેહીજન આપણને છોડીને અનંતની યાત્રાએ ચાલ્યા જાય ત્યારે તેમની ખોટ ક્યારેય પુરાતી નથી. આપણે તેમના જૂના ફોટા જોઈએ છીએ, તેમની વોઇસ નોટ્સ વારંવાર સાંભળીએ છીએ. પરંતુ કલ્પના કરો કે તમારા ફોનમાં એવો ચેટબોટ હોય જે તે ગુજરી ગયેલા દાદા કે પિતાના અવાજમાં તમારી સાથે નવી વાતો કરે અને તમારા પ્રશ્નોના જવાબો આપે! આ કોઈ કાલ્પનિક વિજ્ઞાન નથી; એઆઈની દુનિયામાં આવા સાધનોને ગ્રીફબોટ્સ (Griefbots) કહેવામાં આવે છે.

આ ટેકનોલોજી ગુજરી ગયેલી વ્યક્તિના વર્ષો જૂના વોટ્સએપ મેસેજ, ઈમેઈલ અને ડાયરીના લખાણો ભાષા મોડેલને ખવડાવીને તેનું વિશિષ્ટ અનુકૂલન (જેને ફાઇન ટ્યુનિંગ અથવા Fine-tuning કહે છે) કરે છે. સાથે જ તેમની ઓડિયો ક્લિપ્સમાંથી અવાજની આબેહૂબ નકલ (વોઇસ ક્લોનિંગ અથવા Synthetic Voice Replica) તૈયાર કરવામાં આવે છે. પરિણામે સ્ક્રીન પર એવો ભાસ થાય છે કે જાણે તે વ્યક્તિ સામે બેસીને વાત કરી રહી છે.

મીણનું પૂતળું અને અંદર વાગતું ટેપરેકોર્ડર

આ વ્યવસ્થા સમજવા માટે કોઈ સંગ્રહાલયમાં મુકેલા મીણના પૂતળાની કલ્પના કરો, જેના પેટમાં એક નાનકડું ટેપરેકોર્ડર ફીટ કરેલું છે. જ્યારે તમે સામે જાઓ છો ત્યારે તે અગાઉથી રેકોર્ડ થયેલી વાતો બોલે છે. પૂતળું ગમે તેટલું સુંદર અને જીવંત દેખાતું હોય, પણ તેની પાસે કોઈ આત્મા, હૃદય કે સાચી ચેતના હોતી નથી.

ગ્રીફબોટ પણ બિલકુલ આવું જ એક ડિજિટલ પૂતળું છે. તે માત્ર આંકડાકીય સંભાવનાઓના આધારે શબ્દો જોડે છે. તે સાચે જ તમને પ્રેમ કરતું નથી કે તમારી ચિંતા કરતું નથી. જ્યારે કોઈ શોકગ્રસ્ત વ્યક્તિ આ મશીનને સાચો સ્વજન માની બેસે છે, ત્યારે તે ડિજિટલ આફ્ટરલાઇફ (Digital Afterlife) ની એક અવાસ્તવિક અને જોખમી માયાજાળમાં ફસાઈ જાય છે.

કંપનીઓ બંધ થવી અને અંગત ડેટાની અસુરક્ષા

એક અન્ય ગંભીર વ્યાવહારિક જોખમ એ છે કે આ એઆઈ સેવાઓ આપતી ખાનગી કંપનીઓ કાલ ઉઠીને નાદાર થઈ જાય કે બીજી કંપનીને વેચાઈ જાય. આવા સંજોગોમાં તમારા ગુજરી ગયેલા સ્વજનોના અત્યંત સંવેદનશીલ ઓડિયો રેકોર્ડિંગ્સ, અંગત તસવીરો અને પારિવારિક રહસ્યો અજાણ્યા લોકોના હાથમાં જઈ શકે છે અથવા તેનો ઉપયોગ જાહેરાતોના ટાર્ગેટિંગ માટે થઈ શકે છે, જે પરિવાર માટે માનસિક આઘાતજનક સાબિત થાય છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને નૈતિક મૂંઝવણો

મનોવૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપે છે કે આ ટેકનોલોજી માણસની કુદરતી શોક પ્રક્રિયા (Natural Mourning Process) ને રોકી દે છે. સ્વજનના અવસાનનું દુઃખ પચાવીને જીવનમાં આગળ વધવું એ માનવ મનનો કુદરતી નિયમ છે. પરંતુ રોજ રાત્રે એઆઈ બોટ સાથે વાતો કરવાથી વ્યક્તિ ભૂતકાળમાં જ અટવાઈ રહે છે અને ડિજિટલ મશીન પર તેની ભાવનાત્મક પરાધીનતા (Emotional Dependency) ખતરનાક હદે વધી જાય છે.

આ ઉપરાંત આમાં ગંભીર નૈતિક પ્રશ્નો પણ જોડાયેલા છે. શું ગુજરી ગયેલી વ્યક્તિએ પોતાનો અવાજ અને અંગત ચેટ્સ આવા સોફ્ટવેરમાં વાપરવાની મંજૂરી (મરણોત્તર સંમતિ અથવા Posthumous Consent) આપી હતી? કાલ ઉઠીને કોઈ કંપની આ બોટ દ્વારા દર્દીના પરિવારજનોને સામાન ખરીદવાની જાહેરાતો બતાવવા લાગે તો તે સ્વજનના આદરનું ઘોર અપમાન છે.

સ્વજનોની પવિત્ર સ્મૃતિઓને સાચવવાની સાચી રીત

સ્વજનોને ગુમાવ્યા પછી તેમના પ્રત્યે આદર અને પોતાના માનસિક સ્વાસ્થ્યની રક્ષા માટે આ વાતો યાદ રાખો:

• કુદરતી દુઃખનો સ્વીકાર કરો: આંસુ વહાવવા, મિત્રો સાથે લાગણીઓ વહેંચવી અને ધીમે ધીમે વાસ્તવિકતા સ્વીકારવી એ જ સાચો રસ્તો છે; મશીનમાં આશ્વાસન ન શોધો.
• વાસ્તવિક સંસ્મરણો સાચવો: સ્વજનના હાથથી લખેલા પત્રો, જૂના ફોટો આલ્બમ કે તેમની ગમતી વસ્તુઓ સાચવીને તેમના સારા વિચારોને જીવનમાં ઉતારો.
• ડિજિટલ વારસો (Digital Estate) સુરક્ષિત કરો: ગુજરી ગયેલા વ્યક્તિના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સને મેમોરિયલાઇઝ કરાવો જેથી તેમના ડેટાનો કોઈ દુરુપયોગ ન કરી શકે.
• જરૂર પડ્યે કાઉન્સિલરની મદદ લો: જો સ્વજનના વિયોગનું દુઃખ સહન ન થતું હોય, તો કોઈ સારા વ્યાવસાયિક મનોચિકિત્સક કે કાઉન્સિલરની સલાહ લો.

પ્રેમ જીવંત યાદોમાં છે, કૃત્રિમ કોડમાં નહીં

કોઈપણ એઆઈ અલ્ગોરિધમ સ્વજનના સાચા આશીર્વાદ કે તેમના હાથના પ્રેમાળ સ્પર્શની જગ્યા ક્યારેય લઈ શકતું નથી. તેમની સાચી સ્મૃતિ આપણા સત્કર્મો અને આપણી સંવેદનાઓમાં સદાય જીવંત રહે છે.