સેલિબ્રિટીની નકલી જાહેરાત: AI વિડિયો સાચો લાગે તો પણ શું તપાસવું?

મોબાઇલ પર સમાચાર જોતા હોય ત્યારે કોઈ જાણીતા અભિનેતા નવા રોકાણની પ્રશંસા કરતા દેખાય. અવાજ ઓળખીતો લાગે અને હોઠ પણ વાક્ય સાથે ચાલે. આ દૃશ્ય ધ્યાન ખેંચે છે, પણ વિડિયોમાં ચહેરો દેખાય એટલે એ વ્યક્તિએ ખરેખર સમર્થન આપ્યું છે એવો પુરાવો મળતો નથી. ગ્રાહકોને ચેતવતી અમેરિકાની FTCએ આવી જાહેરાતોમાં બદલાયેલા વિડિયો અને અવાજનો ઉપયોગ નોંધ્યો છે.

વાત તેમના મોઢે મૂકવાની રીત

કલ્પના કરો કે જાહેર મુલાકાતનો જૂનો વિડિયો પહેલેથી ઉપલબ્ધ છે. બનાવટી જાહેરાત બનાવનાર તેમાંથી ચહેરાનું દૃશ્ય અને અવાજનો નમૂનો લઈ શકે. કેટલાક સાધનો નવા શબ્દો અવાજમાં બોલાયા હોય તેમ બનાવે છે અને હોઠનું દૃશ્ય એ શબ્દો સાથે મેળવે છે. અન્ય જાહેરાતો સામાન્ય કાપકૂપ અને જૂના ટુકડાઓ જોડીને બને છે. દરેક નકલી વિડિયો એક જ રીતથી બનતો નથી; પરિણામનો હેતુ દર્શકને મંજૂરીનો ખોટો ભાસ આપવાનો છે.

વિડિયો માત્ર શરૂઆત હોય છે. જાહેરાતમાં દેખાતી લિંક દર્શકને કોઈ એપ, વેબપાનું અથવા ખાનગી જૂથ તરફ લઈ જઈ શકે છે, જ્યાં પૈસા જમા કરાવવાનું કહેવામાં આવે. આ એક કલ્પિત ક્રમ છે, કોઈ ચોક્કસ ઘટનાનો અહેવાલ નથી. પૈસા આપીને મૂકાયેલી જાહેરાત હોવી અને તેમાં કરાયેલો દાવો સાચો હોવો બે અલગ બાબતો છે.

નકલી ઓળખવાની મર્યાદા

ક્યારેક હોઠ અજીબ દેખાય, અવાજ સપાટ લાગે અથવા પ્રકાશ મેળ ન ખાતો જણાય. આ શંકાના સંકેત બની શકે, પરંતુ પુરાવો નથી. નબળા ઇન્ટરનેટ અથવા સામાન્ય વિડિયો સંપાદનથી પણ ખામી દેખાય છે. બીજી તરફ સારી રીતે બનાવેલા નકલી વિડિયોમાં કોઈ સ્પષ્ટ ખામી ન દેખાય. એટલે સ્ક્રીન પર ચહેરો બારીક જોઈને એકલા હાથે સાચું કે ખોટું નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે.

સૌ પ્રથમ જાહેરાતની બહારથી તપાસ કરો. વ્યક્તિના પોતાના ઓળખીતા સત્તાવાર માધ્યમ પર આ સમર્થનનું સ્પષ્ટ નિવેદન છે કે નહીં જુઓ. મળ્યું હોય તો પણ રોકાણ સલામત છે એમ માનશો નહીં. કંપનીનું નામ અને ફરિયાદો અલગથી શોધો. ભારતમાં રોકાણની વાત હોય તો SEBIની રોકાણકાર સાઇટ દ્વારા મધ્યસ્થી અથવા ટ્રેડિંગ એપની નોંધણી તપાસી શકાય છે; નોંધણી પણ નફાની ખાતરી નથી.

ઝડપથી મોટા અને ખાતરીવાળા વળતરની વાત પોતે જ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. રોકાણમાં નુકસાન શક્ય છે અને જાણીતા ચહેરાથી એ જોખમ દૂર થતું નથી. જો જાહેરાત આરોગ્યની વસ્તુ વેચતી હોય, તો ચહેરાની લોકપ્રિયતાને સારવારના પુરાવા સાથે ન ગૂંચવો; પોતાના ડૉક્ટરની સલાહ વગર સારવારમાં ફેરફાર ન કરો.

જાહેરાતમાં દેખાતું નામ સત્તાવાર લાગે એટલે વેબપાનું પણ અસલ છે એવું જરૂરી નથી. તેની અંદરની લિંકને બદલે તમે પહેલેથી જાણતા માર્ગે સંસ્થાની સાઇટ ખોલો. કોઈ સોશિયલ ખાતા પાસે ઓળખની નિશાની હોય તો પણ એ એકલું રોકાણ અથવા દવાની અસરનો પુરાવો નથી. સાચી કંપનીનું નામ વાપરી કોઈ બીજું ખોટું પાનું બનાવી શકે છે.

અહીં ત્રણ પ્રશ્નો અલગ છે: વિડિયો કોનો છે, વ્યક્તિએ ખરેખર સમર્થન આપ્યું છે કે નહીં, અને વેચાતી વસ્તુનો દાવો વિશ્વસનીય છે કે નહીં. એક પ્રશ્નનો હકારાત્મક જવાબ બીજાના જવાબની ખાતરી કરતો નથી. સાચું સમર્થન હોવા છતાં નુકસાનનું જોખમ રહે છે. ખાસ કરીને નફાની ગણતરીના ચમકદાર ચિત્રો અથવા અન્ય ગ્રાહકોના વખાણ માટે સ્વતંત્ર આધાર શોધવો પડે.

જાહેરાત તરત નિર્ણય માગે ત્યારે તપાસ માટેનો સમય ઘટે છે. “માત્ર આજે” જેવા શબ્દો તમને પોતાની રીતે માહિતી શોધવા દેતા નથી. દબાણનો જવાબ એ જ ક્ષણે ખરીદી કરવો હોવો જરૂરી નથી. વેચનારની ઓળખ, ચૂકવણી ક્યાં જશે અને વચનનું આધાર શું છે તે તપાસો. જો સ્પષ્ટ માહિતી મળતી ન હોય, તો એ અનિશ્ચિતતા પોતે નિર્ણયમાં ગણવાની બાબત છે. જાહેરાત નીચે મળતી વારંવારની પ્રશંસા પણ સ્વતંત્ર પુરાવો નથી; તે કોણે લખી છે તે દર્શકને ખબર ન હોય શકે.

આગલી વાર આવો વિડિયો દેખાય ત્યારે મુખ્ય તપાસ ચહેરાના પિક્સેલમાં નહીં, દાવાની બહારની પુષ્ટિમાં રાખો. વ્યક્તિએ ખરેખર શું કહ્યું, વેચનાર કોણ છે અને દાવાને શું આધાર છે તે શોધવા થોડી વાર લો. આ રીત વિડિયો ખૂબ જ વાસ્તવિક લાગે ત્યારે પણ ઉપયોગી રહે છે.