લાઇવ ડીપફેક વીડિયો કોલ: ઓળખીતો ચહેરો દેખાય છતાં શું તપાસવું?

કલ્પના કરો કે ઓફિસમાં કામ કરતી વખતે વીડિયો કોલ પર ઓળખીતા અધિકારી કહે છે: તરત નવા ખાતામાં પૈસા મોકલો. ચહેરો ઓળખીતો છે, અવાજ પણ જાણીતો લાગે છે. છતાં આ દૃશ્યથી ચુકવણીની સૂચના સાચી છે એવું સાબિત થતું નથી. અગાઉથી ઓળખીતા બીજા માધ્યમ પર સૂચના તપાસવાનો નિયમ અહીં પણ ઉપયોગી રહે છે.

ચાલતા ચહેરામાં ફેરફાર કેવી રીતે થાય

એક સંશોધન પદ્ધતિમાં કેમેરા સામેની વ્યક્તિ બોલે છે અને તેના ચહેરાના હાવભાવ પકડાય છે. ત્યાર પછી બીજી વ્યક્તિના જૂના વીડિયો ચહેરા પર એ હાવભાવ મૂકવામાં આવે છે. મોં ખૂલે કે ભ્રૂ ઊંચી થાય, તે ચળવળ નવું દૃશ્ય દર્શાવે છે. CVPR 2016ના Face2Face અભ્યાસે આવું જીવંત પરિવર્તન બતાવ્યું હતું. આ એક તકનીકી ઉદાહરણ છે; દરેક નકલી કોલ એ જ રીતથી બને છે એવો દાવો નથી.

અવાજ બદલવાનું અલગ કામ છે. કોઈ છેતરપિંડીમાં બદલાયેલો ચહેરો હોઈ શકે, બીજીમાં માત્ર અવાજ અથવા અગાઉનો વીડિયો વપરાય. એટલે લાઇવ કોલ છે એવું જાણવાથી ચહેરો અને અવાજ એક જ સાધનથી એકસાથે બદલાય છે એમ માનવું નહીં. કોલ ચાલુ હોય તો પણ સામેથી મોકલાતું દૃશ્ય સીધું કેમેરામાંથી જ આવે છે કે નહીં, દર્શકને તેની ખાતરી થતી નથી.

FBIના 2022ના સત્તાવાર ચેતવણીપત્રમાં વર્ચ્યુઅલ મીટિંગ દ્વારા અનધિકૃત રકમ મોકલાવવાની ફરિયાદો જણાવાઈ હતી. વર્ણવેલા કેટલાક કિસ્સામાં સ્થિર ફોટો અથવા બદલેલો અવાજ હતો; દરેકમાં ચાલતો નકલી ચહેરો હતો એવું નથી લખ્યું. આ ફરક સમજવાથી ખબર પડે કે છેતરપિંડીની માંગ માટે તદ્દન સંપૂર્ણ નવું દૃશ્ય જરૂરી નથી.

ઓળખ અને માંગ બે અલગ બાબતો છે

ઉદાહરણ તરીકે, કોલ કરનાર પોતે જ તપાસ માટે નવો નંબર આપે તો એ અલગ પુષ્ટિ નથી. પહેલેથી રહેલો નંબર અથવા સંસ્થાના જાણીતા રેકોર્ડમાંથી સંપર્ક લેવો એ જ સંપર્કના આપેલા પુરાવાથી બહાર જવાનો રસ્તો છે.

સાચી વ્યક્તિ પણ ખોટા ખાતાની સૂચના આગળ મોકલી શકે છે. ઓળખીતું સંદેશા ખાતું કોઈ બીજાએ કબજે કર્યું હોઈ શકે છે. તેથી વ્યક્તિનો ચહેરો ઓળખવો અને પૈસા મેળવનારની વિગતો યોગ્ય છે કે નહીં તપાસવું બે અલગ પ્રશ્ન છે. ઓફિસમાં પહેલેથી મંજૂરીનો રસ્તો હોય તો તાત્કાલિક કોલ એ પ્રક્રિયા છોડવાનું કારણ બનવો નહીં જોઈએ.

નવા ખાતામાં ચુકવણી, અસામાન્ય ગુપ્તતા અથવા બીજા કોઈને પૂછ્યા વગર ઝડપથી નિર્ણય લેવાનું દબાણ ધ્યાન માંગે છે. આમાંથી કોઈ એક બાબત ડીપફેકનો પુરાવો નથી. પરંતુ તે કહે છે કે નિર્ણય પહેલાં જાણીતી માહિતી સામે માંગની તપાસ જરૂરી છે. કોલના આમંત્રણમાં નામ અને ફોટો હોય તો એને જુદી પુષ્ટિ ન માનો; તે એ જ શંકાસ્પદ સંપર્કનો ભાગ હોઈ શકે છે.

દૃશ્યની ભૂલ કેટલી મદદ કરે

કેટલાક બદલાયેલા વીડિયોમાં હોઠ અને અવાજનો મેળ ન બેસે અથવા ચહેરાનો ભાગ ઝાંખો દેખાય. FBIએ દૂરથી થતી નોકરીની મુલાકાતોની કેટલીક ફરિયાદોમાં અવાજ અને દૃશ્ય વચ્ચેનો તફાવત નોંધ્યો હતો. પરંતુ સામાન્ય નેટવર્કની સમસ્યા કે વીડિયો પ્રોસેસિંગ પણ આવો તફાવત પેદા કરી શકે છે. બીજી તરફ સારો નકલી વીડિયો સ્પષ્ટ ભૂલ વગર દેખાઈ શકે છે.

ચહેરા સામે હાથ ફેરવવો, માથું બાજુમાં ફેરવવું કે પલકારા જોવાથી નિશ્ચિત ઓળખ સાબિત થતી નથી. કોઈ એ ક્રિયા કરી લે એટલે અસલ, કે ન કરી શકે એટલે નકલી—બંને નિયમ વિશ્વસનીય નથી. નિર્ણયનું આધાર માત્ર વીડિયોની ખામી પર ન રાખવાનું કારણ આ છે. માંગની બહારથી તપાસ કરવી દૃશ્યની સંપૂર્ણતા પર નિર્ભર નથી.

શાંત સમયે પરિવાર અથવા કાર્યસમૂહ સાથે નક્કી કરો કે અચાનક પૈસાની માંગ આવે તો કોણ અને કેવી રીતે તેની તપાસ કરશે. ઓફિસમાં મંજૂરીની જવાબદારી અને ખાતાની વિગતો બદલવાની રીત સ્પષ્ટ રાખી શકાય. વ્યક્તિગત રીતે પોતાની પાસે રહેલા સંપર્ક વાપરી શકાય. આ તૈયારી ડીપફેક ઉપરાંત સામાન્ય ખોટી ઓળખના સંપર્કમાં પણ ઉપયોગી છે.

દરેક વીડિયો કોલથી ડરવાની જરૂર નથી. મહત્વના નિર્ણયમાં દેખાતા ચહેરાને એકમાત્ર પુરાવો ન બનાવવો તે મુખ્ય વાત છે. વાતચીત માટે વીડિયો ઉપયોગી છે; પૈસા, ખાતા અથવા ખાનગી માહિતી અંગેનો નિર્ણય અલગ વિશ્વસનીય તપાસ પર આધારિત રાખો.