કેમેરા ચહેરો જોઈને એઆઈ દ્વારા ઉંમરનો અંદાજ કેવી રીતે લગાવે છે?

સુપરમાર્કેટના સેલ્ફ-ચેકઆઉટ કાઉન્ટર પર કે કોઈ નિયંત્રિત ઇવેન્ટના પ્રવેશદ્વારે ઊભા રહેતી વખતે ડિજિટલ કેમેરો સીધો તમારા ચહેરા તરફ જુએ છે. કોઈપણ સરકારી ઓળખપત્ર કે જન્મ પ્રમાણપત્ર માંગ્યા વિના જ આ સિસ્ટમ ગણતરીની સેકન્ડોમાં નક્કી કરી લે છે કે તમારી ઉંમર અઢાર વર્ષથી વધુ છે કે નહીં. વય-પ્રતિબંધિત ઉત્પાદનો ખરીદવા કે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રવેશ મેળવવા માટે કેમેરા આધારિત ઉંમર અંદાજની આ એઆઈ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. પરંતુ દસ્તાવેજ તપાસવાના બદલે માત્ર ચહેરો જોઈને લેવાતા આવા સ્વયંસંચાલિત નિર્ણયો પાછળ કયું વિજ્ઞાન કામ કરે છે અને તેમાં કયા જોખમો રહેલા છે તે સમજવું અત્યંત જરૂરી છે.

કેમેરા અને એઆઈ ચહેરા પરથી ઉંમર કેવી રીતે ગણે છે

આ સમગ્ર પ્રક્રિયા કોમ્પ્યુટર વિઝન અને મશીન લર્નિંગના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કેમેરાની સામે આવે છે, ત્યારે સિસ્ટમ સૌપ્રથમ ચહેરાની સ્થિતિ ઓળખીને તેનો સ્પષ્ટ ફ્રેમ તૈયાર કરે છે. ત્યારબાદ કન્વોલ્યુશનલ ન્યુરલ નેટવર્ક (સીએનએન) તરીકે ઓળખાતો અલ્ગોરિધમ ચહેરાના દરેક ભાગનું ઊંડાણપૂર્વક પૃથક્કરણ કરે છે. આ મોડેલને લાખો લોકોના વાસ્તવિક ચહેરાના ચિત્રો અને તેમની સાચી ઉંમરના ડેટાસેટ પર તાલીમ આપવામાં આવેલી હોય છે.

આ વિશ્લેષણ દરમિયાન એઆઈ મોડેલ નીચે મુજબના મુખ્ય શારીરિક લક્ષણો તપાસે છે:

• ચહેરાની ત્વચાની બનાવટ, આંખોની આજુબાજુની કરચલીઓ અને કપાળ પરની રેખાઓની ઊંડાઈનું માપન.
• ખોપરી અને હાડકાંની રચના, બંને આંખો વચ્ચેનું અંતર તેમજ ગાલ અને દાઢી વચ્ચેનું ભૌમિતિક પ્રમાણ.
• ઉંમર વધવાની સાથે ચહેરાના સ્નાયુઓ અને પેશીઓમાં આવતા કુદરતી ફેરફારોની ગણતરીબદ્ધ પેટર્ન સાથે સરખામણી.

આ ગણતરી પૂર્ણ થયા પછી સિસ્ટમ ક્યારેય કોઈ એક ચોક્કસ તારીખ કે ઉંમર આપતી નથી. તેના બદલે તે સંભવિત ઉંમરની એક શ્રેણી જાહેર કરે છે. દાખલા તરીકે, મોડેલ એવું પરિણામ આપી શકે છે કે આ વ્યક્તિની ઉંમર પચ્ચીસથી ઓગણત્રીસ વર્ષની વચ્ચે હોવાની શક્યતા નેવું ટકા છે. આ રીતે સમગ્ર પ્રક્રિયા આંકડાકીય સંભાવના અને અનુમાન પર નિર્ભર રહે છે.

સંભવિત અંદાજ અને સત્તાવાર ચકાસણી વચ્ચેનો તફાવત

આ ટેકનોલોજી શું કરી શકે છે અને શું નથી કરી શકતી તે સ્પષ્ટપણે સમજવું જોઈએ. એઆઈ માત્ર કેમેરામાં દેખાતા ચહેરાના બાહ્ય દેખાવના આધારે સંભવિત ઉંમરનું અનુમાન લગાવે છે. તે કોઈ કાયદાકીય ડેટાબેઝ, આધાર કાર્ડ કે સરકારી જન્મ પ્રમાણપત્ર સાથે માહિતી મેળવતું નથી. બીમારી, થાક, મેકઅપ, કુદરતી શારીરિક બાંધો કે આનુવંશિક કારણોસર કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાની વાસ્તવિક ઉંમર કરતાં ઘણી નાની કે મોટી દેખાઈ શકે છે. મશીન ફક્ત પિક્સેલ અને ગણિત વાંચે છે; વ્યક્તિની સાચી કાનૂની ઓળખ કે ચોક્કસ જન્મતારીખ જાણવાની કોઈ ક્ષમતા તેની પાસે નથી.

એનઆઈએસટી સંશોધન અને સચોટતાની મર્યાદાઓ

અમેરિકાની રાષ્ટ્રીય માનક સંસ્થા એનઆઈએસટી (NIST) દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૦માં હાથ ધરાયેલા ફેસ રેકગ્નિશન વેન્ડર ટેસ્ટ (FRVT) મૂલ્યાંકનમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઉંમર અંદાજતી સિસ્ટમની ચોકસાઈ દરેક સમુદાય માટે એકસરખી હોતી નથી. આ સંશોધનના મુખ્ય તારણો નીચે મુજબ છે:

• ઘેરા રંગની ત્વચા ધરાવતા લોકો અને મહિલાઓના ચહેરા પર ઉંમરનો અંદાજ લગાવવામાં ભૂલનું પ્રમાણ ગોરી ત્વચાવાળા પુરુષો કરતાં ઘણું વધારે રહે છે.
• સોળથી ચોવીસ વર્ષની વયના કિશોરો અને યુવાનોમાં અલ્ગોરિધમ સૌથી વધુ થાપ ખાય છે, કારણ કે આ ઉંમરે શારીરિક વિકાસનો દર વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ હોય છે.
• ઓરડાનો નબળો પ્રકાશ, કેમેરાનો ત્રાસો એંગલ કે ચશ્મા અને મેકઅપ જેવી બાબતો ચહેરાના આંકડાકીય પરિમાણોને બદલી નાખે છે.

આ ખામીઓના કારણે બે ગંભીર મુશ્કેલીઓ સર્જાય છે. એક તરફ યોગ્ય ઉંમરના પુખ્ત ગ્રાહકો ખોટી શંકા હેઠળ ખરીદી કે સેવાઓથી વંચિત રહી જાય છે, તો બીજી તરફ સગીર વયના બાળકો સરળતાથી સિસ્ટમને છેતરીને પ્રવેશ મેળવી શકે છે.

બાયોમેટ્રિક ડેટા સુરક્ષા અને ગ્રાહકના અધિકારો

ચહેરાનું ભૌમિતિક માળખું અત્યંત સંવેદનશીલ બાયોમેટ્રિક ડેટા ગણાય છે. યુરોપિયન યુનિયનના જીડીપીઆર (GDPR) નિયમો અને બ્રિટનના ઇન્ફોર્મેશન કમિશનર્સ ઓફિસ (ICO)ની માર્ગદર્શિકા સ્પષ્ટ કરે છે કે ગ્રાહકની સ્પષ્ટ મંજૂરી વગર કેમેરા દ્વારા બાયોમેટ્રિક સ્કેનિંગ કરવું એ ગોપનીયતાનું ઉલ્લંઘન હોઈ શકે છે. નિયમો અનુસાર ઉંમરની ગણતરી પૂર્ણ થયા પછી ચહેરાની તસવીર કે તેનો ડેટા સર્વર પરથી તાત્કાલિક કાયમી ધોરણે ડિલીટ કરવો ફરજિયાત છે અને તેના આધારે ગ્રાહકની વ્યાવસાયિક જાસૂસી કરી શકાતી નથી.

એક જાગૃત નાગરિક તરીકે તમારે ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે એઆઈનો અંદાજ અંતિમ કાયદાકીય નિર્ણય નથી. જો કોઈ સ્ટોર કે એપ્લિકેશન કેમેરાના ખોટા અંદાજને આધારે તમને અટકાવે, તો ઓળખપત્ર બતાવીને માનવીય ચકાસણીની માંગ કરવાનો તમારો કાયદેસરનો અધિકાર હંમેશા સુરક્ષિત છે.