ફેશિયલ લાઇવનેસ વેરિફિકેશન: કૅમેરા કેવી રીતે ઓળખે છે કે સામે સાચો માણસ છે કે ફોટો?

તમારો મોબાઇલ કેવી રીતે જાણે છે કે તમે સાચા માણસ છો?

પેન્શન માટે જીવન પ્રમાણપત્ર જમા કરતી વખતે કે મોબાઇલ પર નવું બેંક ખાતું ખોલાવતી વખતે કૅમેરા સામે આવીને આંખો પટપટાવવાનું કે માથું સહેજ ડાબે-જમણે ફેરવવાનું કહેવામાં આવે છે. ક્યારેય વિચાર્યું છે કે કમ્પ્યુટર આવું કેમ કરાવે છે? તે માત્ર તમારો ચહેરો નથી જોતું, પણ એ ખાતરી કરે છે કે કૅમેરા સામે કોઈ સાચો જીવતો માણસ ઊભો છે કે કોઈ ચાલાકી કરી રહ્યું છે.

ડિજિટલ સુરક્ષામાં આ પ્રક્રિયાને જીવંતતાની ચકાસણી (ફેશિયલ લાઇવનેસ વેરિફિકેશન અથવા Facial Liveness Verification) કહેવાય છે. જો કોઈ ગઠિયો સોશિયલ મીડિયા પરથી તમારો ફોટો ચોરીને સ્ક્રીન સામે ધરી દે (જેને સ્પૂફિંગ એટેક અથવા Spoofing Attack કહે છે), તો જૂની સિસ્ટમ છેતરાઈ શકે છે. પરંતુ આધુનિક લાઇવનેસ ટેસ્ટ આવી ડિજિટલ ચોરી (બાયોમેટ્રિક ફ્રોડ અથવા Biometric Fraud) ને પલકવારમાં પકડી પાડે છે.

હાથમાં ટોર્ચ લઈને ઊભેલા પેઢીના અનુભવી ચોકીદારની વાત

કલ્પના કરો કે એક મોટી પેઢીના દરવાજે એક હોશિયાર ચોકીદાર નાની ટોર્ચ લઈને ઊભો છે. રાતના સમયે એક મહેમાન દરવાજે આવે છે. ચોકીદારને શંકા જાય છે કે સામે ઊભેલી વ્યક્તિ ખરેખર અસલી મહેમાન છે કે કોઈ તેમનો મોટો ફોટો કાગળ પર ચોંટાડીને આગળ ધરી રહ્યું છે. ચોકીદાર માત્ર ચહેરો જોઈને તરત દરવાજો ખોલતો નથી.

તે પોતાની ટોર્ચનો પ્રકાશ સહેજ ત્રાંસો કરીને ચહેરા પર નાખે છે. જો સામે કાગળ કે સ્ક્રીન હોય, તો પ્રકાશ સપાટ રીતે ચમકે છે અને કાગળની ધારનો પાતળો પડછાયો પડે છે. પણ જો સાચો માણસ હોય, તો ગાલ અને નાક પર પ્રકાશનો કુદરતી ઢાળ દેખાય છે, આંખ પટપટાવતાં ભીનાશ ચમકે છે અને ચામડી પ્રકાશને હળવાશથી ફેલાવે છે. કોઈ હલનચલન કરાવ્યા વગર પ્રકાશ અને ત્વચાના ગુણધર્મો ચકાસવાની આ રીતને પેસિવ લાઇવનેસ (Passive Liveness) કહેવાય છે.

ત્યારબાદ ચોકીદાર કહે છે: 'જરા હસો અને માથું જમણી બાજુ ફેરવો'. સામેની વ્યક્તિ જેવી હલનચલન કરે કે તરત જ ચહેરાની અસલી ત્રિપરિમાણીય ઊંડાઈ (જેને થ્રી-ડી ડેપ્થ અથવા 3D Depth કહે છે) છતી થઈ જાય છે. વપરાશકર્તા પાસે ચોક્કસ ક્રિયા કરાવીને જીવંતતા ચકાસવાની આ પદ્ધતિને એક્ટિવ લાઇવનેસ (Active Liveness) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

રોજિંદા જીવનમાં આ ટેકનોલોજી ક્યાં કામ આવે છે?

આપણા અજાણતાં આ અદ્રશ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા ભારતના નાગરિકોના ઘણા મહત્વના કાર્યોમાં મદદ કરે છે:

• વરિષ્ઠ નાગરિકોનું ડિજિટલ જીવન પ્રમાણપત્ર: પેન્શનરોએ બેંક કે સરકારી કચેરીની લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહ્યા વિના ઘરેબેઠા મોબાઇલ પર જીવંત હોવાની ચકાસણી કરીને પેન્શન ચાલુ રાખી શકે છે.
• નવું બેંક ખાતું અને ઇ-કેવાયસી (e-KYC): ઓનલાઇન ખાતું ખોલાવતી વખતે કે લોન લેતી વખતે કોઈ અન્ય વ્યક્તિ તમારો ફોટો વાપરીને છેતરપિંડી ન કરે તે માટે આ ટેસ્ટ અનિવાર્ય બને છે.
• નવા સિમ કાર્ડની ખરીદી: નવું મોબાઇલ કનેક્શન લેતી વખતે ગ્રાહક પોતે રૂબરૂ હાજર છે તેની ખાતરી કરવા માટે કૅમેરા સામે જીવંત ચકાસણી કરવામાં આવે છે.
• ઓફિસમાં હાજરી પદ્ધતિ: અન્ય કર્મચારીનો ફોટો બતાવીને પ્રોક્સી હાજરી પૂરવાનું રોકવા માટે અદ્યતન ફેસ મશીનો લાઇવનેસ તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.

ચકાસણી ઝડપથી સફળ કરવા માટે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

આ સિસ્ટમ તમારી સુરક્ષા માટે જ છે, પણ અપૂરતા અજવાળાને કારણે ક્યારેક તે ચહેરો ઓળખી શકતી નથી. પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા આ બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:

• ચહેરા પર સામેથી પૂરતો કુદરતી પ્રકાશ આવે તેમ બેસો: પાછળથી આવતો તીવ્ર પ્રકાશ ચહેરાને કાળો બનાવી દે છે, જેથી કૅમેરો ત્વચાની વિગતો જોઈ શકતો નથી. બારી કે દીવા તરફ મોં રાખીને બેસો.
• ચશ્મા, ટોપી કે માસ્ક થોડીવાર હટાવી લો: ચહેરા પર મોટો પડછાયો પાડતી ટોપી કે પ્રતિબિંબ પાડતા ચશ્મા સોફ્ટવેરને મૂંઝવણમાં મૂકે છે. અડધી મિનિટ માટે આ વસ્તુઓ બાજુ પર મૂકી દો.
• અજાણી લિંક પર કૅમેરો શરૂ ન કરવો: અધિકૃત વેરિફિકેશન માત્ર તમારી બેંક કે સરકારી ઍપની અંદર જ થાય છે. વોટ્સએપ પર આવેલી અજાણી લિંક પર જઈને ક્યારેય કૅમેરા સામે આવવું નહીં.

આગલી વખતે જ્યારે કોઈ ઍપ તમને હસવાનું કે માથું ફેરવવાનું કહે, ત્યારે યાદ રાખજો કે ડિજિટલ દુનિયામાં તમારી ઓળખ સાચવવા માટે એક સાવચેત ચોકીદાર કામ કરી રહ્યો છે. ટેકનોલોજીની આ સાદી સમજ હોય તો ડર દૂર થાય છે અને કામ સરળતાથી પૂરું થાય છે.