ફેશિયલ લાઇવનેસ વેરિફિકેશન: કૅમેરા કેવી રીતે ઓળખે છે કે સામે સાચો માણસ છે કે ફોટો?

તમારો મોબાઇલ કેવી રીતે જાણે છે કે તમે સાચા માણસ છો?

પેન્શન માટે જીવન પ્રમાણપત્ર જમા કરતી વખતે કે મોબાઇલ પર નવું બેંક ખાતું ખોલતી વખતે તમે આ અનુભવ કર્યો હશે. ફોનની સ્ક્રીન પર સૂચના આવે છે: 'કૅમેરા સામે જુઓ, બે વાર આંખો પટપટાવો અને ધીમેથી માથું જમણી તરફ ફેરવો'. ઘરમાં એકલા બેસીને આવું કરવું કદાચ થોડું વિચિત્ર લાગે, પણ આ નાની ક્રિયા તમારી સલામતી માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. કૅમેરો ફક્ત તમે કોણ છો તે નથી પૂછતો, પણ ત્યાં કોઈ સાચે જ હાજર છે કે નહીં તેની ખાતરી કરે છે.

કમ્પ્યુટર સુરક્ષામાં આને 'ફેશિયલ લાઇવનેસ વેરિફિકેશન' અથવા જીવંતતાની ચકાસણી કહે છે. સાદો કૅમેરો માત્ર ફોટો મેળવીને ખુશ થઈ જાય છે. જો કોઈ ચોર સોશિયલ મીડિયા પરથી તમારો ફોટો પ્રિન્ટ કરીને કૅમેરા સામે ધરી દે, તો જૂની સિસ્ટમ છેતરાઈ શકે છે. લાઇવનેસ ચકાસણી આ ચોરી અટકાવવા માટે જ બનાવવામાં આવી છે, જેથી સાબિત થાય કે સ્ક્રીન સામે કોઈ કાગળ નથી પણ શ્વાસ લેતો સાચો માણસ ઊભો છે.

હાથમાં ટોર્ચ લઈને ઊભેલા પેઢીના અનુભવી ચોકીદારની વાત

કલ્પના કરો કે એક મોટી પેઢીના દરવાજે એક હોશિયાર ચોકીદાર નાની ટોર્ચ લઈને ઊભો છે. રાતના સમયે એક મહેમાન દરવાજે આવે છે. ચોકીદારને શંકા જાય છે કે સામે ઊભેલી વ્યક્તિ ખરેખર અસલી મહેમાન છે કે કોઈ તેમનો મોટો ફોટો કાગળ પર ચોંટાડીને આગળ ધરી રહ્યું છે. ચોકીદાર માત્ર ચહેરો જોઈને તરત દરવાજો ખોલતો નથી.

તે પોતાની ટોર્ચનો પ્રકાશ સહેજ ત્રાંસો કરીને ચહેરા પર નાખે છે. જો સામે કાગળ કે પોસ્ટર હોય, તો પ્રકાશ સપાટ રીતે ચમકે છે અને કાગળની ધારનો પાતળો પડછાયો પડે છે. પણ જો સાચો માણસ હોય, તો ગાલ અને નાક પર પ્રકાશનો કુદરતી ઢાળ દેખાય છે, આંખ પટપટાવતાં ભીનાશ ચમકે છે અને ચામડી પ્રકાશને હળવાશથી ફેલાવે છે. ચોકીદાર 'જરા માથું ફેરવો' એમ કહે છે; માથું ફરતાં જ અસલી ચહેરાનું ત્રિપરિમાણીય ઊંડાણ દેખાઈ આવે છે અને કાગળની છેતરપિંડી તરત પકડાઈ જાય છે.

આપણા ફોનમાં રહેલું સોફ્ટવેર પણ બરાબર આ જ ચોકીદાર જેવું કામ કરે છે. કૅમેરો એક સેકન્ડમાં અનેક ફોટા પાડીને ચામડી પર પ્રકાશ કેવી રીતે ફેલાય છે, પાંપણનું હલનચલન અને ગરદન ફેરવતી વખતે પડછાયા કેવી રીતે બદલાય છે તે માપે છે. જો તેને ટેબ્લેટ સ્ક્રીનની અકુદરતી ચમક, કાગળની ધાર કે પ્લાસ્ટિક માસ્કની સ્થિરતા દેખાય, તો સિસ્ટમ તરત જ પ્રક્રિયા અટકાવી દે છે.

રોજિંદા જીવનમાં આ ટેકનોલોજી ક્યાં કામ આવે છે?

આપણા અજાણતાં આ અદ્રશ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગુજરાતના નાગરિકોના ઘણા મહત્વના કાર્યોમાં મદદ કરે છે:

• વરિષ્ઠ નાગરિકોનું જીવન પ્રમાણપત્ર: પેન્શનરોએ બેંક કે સરકારી કચેરીની લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહ્યા વિના ઘરેબેઠા મોબાઇલ પર જીવંત હોવાની ચકાસણી કરીને પેન્શન ચાલુ રાખી શકે છે.
• નવું બેંક ખાતું અને યુપીઆઈ કેવાયસી: ઓનલાઇન ખાતું ખોલાવતી વખતે કે લોન લેતી વખતે કોઈ બીજું તમારો ફોટો વાપરીને છેતરપિંડી ન કરે તે માટે આ ટેસ્ટ જરૂરી બને છે.
• નવા સિમ કાર્ડની ખરીદી: નવું મોબાઇલ કનેક્શન લેતી વખતે ગ્રાહક જાતે હાજર છે તેની ખાતરી કરવા માટે કૅમેરા સામે જીવંત ચકાસણી કરવામાં આવે છે.
• ઓફિસમાં હાજરી પદ્ધતિ: અન્ય કર્મચારીનો ફોટો બતાવીને ખોટી હાજરી પૂરવાનું રોકવા માટે અદ્યતન ફેસ મશીનો લાઇવનેસ તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.

ચકાસણી ઝડપથી સફળ કરવા માટે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

આ સિસ્ટમ તમારી સુરક્ષા માટે જ છે, પણ અપૂરતા અજવાળાને કારણે ક્યારેક તે ચહેરો ઓળખી શકતી નથી. પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા આ બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:

• ચહેરા પર સામેથી પૂરતો કુદરતી પ્રકાશ આવે તેમ બેસો: પાછળથી આવતો તીવ્ર પ્રકાશ ચહેરાને કાળો બનાવી દે છે, જેથી કૅમેરો ત્વચાની વિગતો જોઈ શકતો નથી. બારી કે દીવા તરફ મોં રાખો.
• ચશ્મા, ટોપી કે માસ્ક થોડીવાર હટાવી લો: ચહેરા પર મોટો પડછાયો પાડતી ટોપી કે રંગીન ચશ્મા સોફ્ટવેરને મૂંઝવણમાં મૂકે છે. અડધી મિનિટ માટે આ વસ્તુઓ બાજુ પર મૂકી દો.
• અજાણી લિંક પર કૅમેરો શરૂ ન કરવો: અધિકૃત વેરિફિકેશન માત્ર તમારી બેંક કે સરકારી ઍપની અંદર જ થાય છે. વોટ્સએપ પર આવેલી અજાણી લિંક પર જઈને ક્યારેય કૅમેરા સામે આવવું નહીં.

આગલી વખતે જ્યારે કોઈ ઍપ તમને હસવાનું કે માથું ફેરવવાનું કહે, ત્યારે યાદ રાખજો કે ડિજિટલ દુનિયામાં તમારી ઓળખ સાચવવા માટે એક સાવચેત ચોકીદાર કામ કરી રહ્યો છે. ટેકનોલોજીની આ સાદી સમજ હોય તો ડર દૂર થાય છે અને કામ સરળતાથી પૂરું થાય છે.