એઆઈ ક્રેડિટ સ્કોરિંગ: બેંકિંગ અલ્ગોરિધમ તમારી લોન અને ક્રેડિટ લિમિટ છૂપી રીતે કેવી રીતે નક્કી કરે છે?

બેંક મેનેજરની સહી વિના ક્ષણવારમાં મંજૂર થતી લોન

અગાઉના જમાનામાં બેંકમાંથી લોન લેવી હોય તો શાખા મેનેજરને મળવું પડતું હતું, જામીનદાર રજૂ કરવા પડતા હતા અને ફાઇલ પાસ થવામાં અઠવાડિયા નીકળી જતા હતા. પરંતુ આજના સ્માર્ટફોન યુગમાં તમે શોપિંગ એપ પર 'પે લેટર' કે 'ઇન્સ્ટન્ટ પર્સનલ લોન' પર ક્લિક કરો છો અને પાંચ જ મિનિટમાં તમારા ખાતામાં પૈસા જમા થઈ જાય છે! આ જાદુઈ ઝડપ પાછળ કોઈ માણસ નહીં, પણ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા ચાલતી ઓટોમેટિક લોન મંજૂરી પ્રણાલી (અલ્ગોરિધમિક અંડરરાઇટિંગ અથવા Algorithmic Underwriting) કામ કરી રહી છે.

આ સિસ્ટમ માત્ર તમારો જૂનો સિબિલ સ્કોર (CIBIL Score) જોઈને અટકી નથી જતી. તે તમારા યુપીઆઈ (UPI) ટ્રાન્ઝેક્શન્સ, વીજળી-પાણીના બિલ ભરવાની નિયમિતતા, ઓનલાઇન ખરીદીની ટેવો અને ડિજિટલ પેમેન્ટ ફૂટપ્રિન્ટ્સ (Transaction Footprints) નું વિશ્લેષણ કરીને નક્કી કરે છે કે તમે લોન સમયસર ચૂકવશો કે નહીં.

ગામના જૂના શાહુકારની ખાતાવહી અને શાખ

આ વ્યવસ્થા સમજવા માટે ગામના એક જૂના શાહુકારની કલ્પના કરો જે ગામના દરેક માણસને વ્યક્તિગત રીતે ઓળખે છે. જ્યારે કોઈ ખેડૂત કે વેપારી તેની પાસે ઉછીના નાણાં લેવા આવે છે, ત્યારે શાહુકાર માત્ર તેની જમીન નથી જોતો; તે એ પણ જુએ છે કે આ માણસનો સ્વભાવ કેવો છે, તે રોજ સવારે દુકાન સમયસર ખોલે છે કે નહીં અને અગાઉના દેવા તેણે કેવી રીતે ચૂકવ્યા હતા. ગામમાં તેની શાખ કેવી છે તેના આધારે શાહુકાર વ્યાજનો દર અને રકમ નક્કી કરતો હતો.

એઆઈ ક્રેડિટ સ્કોરિંગ બિલકુલ આવા જ ડિજિટલ શાહુકાર જેવું છે. મશીન લર્નિંગ ક્લાસિફાયર્સ (ML Classifiers) હજારો અદ્રશ્ય ડેટા પોઈન્ટ્સ જોડીને ગ્રાહક લોન નહીં ચૂકવી શકે તેનું જોખમ (ડિફોલ્ટ રિસ્ક પ્રોબેબિલિટી અથવા Default Probability) ટકાવારીમાં ગણે છે. જો તમે નિયમિત બિલ ભરો છો અને બિનજરૂરી દેવું નથી કરતા તો કમ્પ્યુટર તમને 'ઓછા જોખમી' ગણીને તાત્કાલિક લોન આપી દે છે.

બ્લેક-બોક્સ સમસ્યા અને અદ્રશ્ય પૂર્વગ્રહો

પરંતુ આ અદ્યતન વ્યવસ્થામાં એક બહુ મોટો લોચો છે જેને ટેકનોલોજીની ભાષામાં બ્લેક-બોક્સ સમસ્યા (Black Box Problem) કહે છે. ઘણીવાર એઆઈ કોઈ ગરીબ, નાના ફેરિયા કે અસંગઠિત ક્ષેત્રના પ્રામાણિક કારીગરની લોન અરજી નકારી કાઢે છે, અને ખુદ બેંકના કર્મચારીઓ પણ ગ્રાહકને સમજાવી શકતા નથી કે કમ્પ્યુટરે કયા ચોક્કસ કારણથી લોન નકારી!

આ ઉપરાંત જો અગાઉના ડેટામાં ચોક્કસ વિસ્તાર, જ્ઞાતિ કે પિનકોડના લોકો પ્રત્યે પક્ષપાત રહ્યો હોય (ઐતિહાસિક ડેટા બાયસ અથવા Historical Bias), તો એઆઈ તે જ પૂર્વગ્રહ આગળ ધપાવે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકના તાજેતરના નિર્દેશો મુજબ બેંકોએ કોઈપણ ગ્રાહકની લોન નકારતી વખતે લેખિતમાં સ્પષ્ટ કારણ આપવું ફરજિયાત બન્યું છે જેથી ગ્રાહક પોતાની નાણાકીય સ્થિતિ સુધારી શકે. આનાથી લાયક નાગરિકો નાણાકીય સહાયથી વંચિત રહેતા અટકે છે. તેથી જ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) હવે નાણાકીય નિર્ણયોમાં પારદર્શિતા અને ગ્રાહકને કારણ જાણવાના અધિકાર (અલ્ગોરિધમિક ટ્રાન્સપરન્સી અથવા Right to Explanation) પર ભાર મૂકી રહી છે.

તમારો એઆઈ ક્રેડિટ સ્કોર મજબૂત રાખવાના સોનેરી નિયમો

કમ્પ્યુટરની નજરમાં સારો નાણાકીય સ્કોર જાળવવા માટે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો:

• તમામ બિલ સમયસર ચૂકવો: ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ, વીજળી બિલ કે મોબાઈલ રિચાર્જ છેલ્લી તારીખ પહેલાં ચૂકવી દો; વિલંબિત પેમેન્ટ સ્કોર ઘટાડે છે.
• ક્રેડિટ લિમિટનો વધુ પડતો ઉપયોગ ન કરો: જો કાર્ડની લિમિટ ૧ લાખ હોય તો દર મહિને ૩૦ થી ૪૦ હજારથી વધુ ન વાપરો.
• વારંવાર નવી લોન માટે અરજી ન કરો: ટૂંકા ગાળામાં ઘણી બધી બેંકોમાં લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ માટે અરજી કરવાથી સિસ્ટમ તમને 'પૈસા માટે અધીરા' ગણી લે છે.
• ખાતામાં હંમેશા થોડું બેલેન્સ જાળવો: ખાતું સાવ ખાલી થઈ જવાને બદલે લઘુત્તમ રકમ જળવાઈ રહેવાથી બેંકિંગ અલ્ગોરિધમનો વિશ્વાસ વધે છે.

ડિજિટલ શિસ્ત એ જ સાચી મૂડી

એઆઈ આધારિત લોન વ્યવસ્થા ઝડપી અને સગવડભરી છે, પણ તે માણસની આર્થિક શિસ્ત પર નભે છે. સમયસર ચૂકવણી અને સાવચેતીભર્યા નાણાકીય નિર્ણયો જ તમારા ભવિષ્યને આર્થિક રીતે સદ્ધર અને સુરક્ષિત રાખશે.