એઆઈ દ્વારા અફેરના નકલી પુરાવા: વોઇસ ક્લોનિંગ, નકલી ચેટ્સ અને સાયબર બ્લેકમેઇલિંગથી બચવાના ઉપાયો

પારિવારિક વિશ્વાસ પર એઆઈ હથિયારનો ઘાતક હુમલો

કલ્પના કરો કે કોઈ પરિણીત સ્ત્રી કે પુરુષના ફોન પર અજાણ્યા નંબર પરથી એક ઓડિયો ક્લિપ અને કેટલાક વોટ્સએપ ચેટના સ્ક્રીનશોટ્સ આવે છે. ઓડિયોમાં તેમના જીવનસાથીનો જ અવાજ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સાથે પ્રેમભરી વાતો કરતો અને હોટેલમાં મળવાની યોજના ઘડતો સંભળાય છે. સાથે ધમકી આવે છે કે 'જો સાંજે પાંચ વાગ્યા સુધીમાં બે લાખ રૂપિયા નહીં આપો, તો આ રેકોર્ડિંગ તમારા સંબંધીઓ અને સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ કરી દઈશું'. આ સાંભળીને કોઈપણ સામાન્ય માણસના પગ નીચેથી જમીન સરકી જાય છે.

પરંતુ વાસ્તવમાં આ કોઈ સાચો વિશ્વાસઘાત નથી હોતો, પણ સાયબર માફિયાઓ દ્વારા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરીને રચાયેલું એક અત્યંત ક્રૂર અને બનાવટી ષડયંત્ર હોય છે. ડિજિટલ દુનિયામાં આવા ગુનાઓને રિલેશનશિપ ફ્રેમિંગ અથવા ડિજિટલ એક્સ્ટોર્શન (Cyber Extortion) કહેવામાં આવે છે.

કોટના ખિસ્સામાં છૂપી રીતે મુકેલો નકલી પ્રેમપત્ર

આ છેતરપિંડીની પદ્ધતિ સમજવા માટે જૂની ફિલ્મોના એવા દ્રશ્યની કલ્પના કરો જેમાં વિલન કોઈ નિર્દોષ માણસને ફસાવવા માટે તેના કોટના ખિસ્સામાં નકલી પ્રેમપત્ર કે હોટેલનું બિલ ચોરીછૂપે મૂકી દે છે જેથી તેની પત્ની તેને જોઈને શંકા કરવા લાગે. એઆઈના જમાનામાં ગુનેગારો આ જ કામ ડિજિટલ રીતે કરે છે.

સૌપ્રથમ ગુનેગારો ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ કે યુટ્યુબ રીલ્સ પરથી ટાર્ગેટ વ્યક્તિના બોલવાના માત્ર ૧૦ થી ૨૦ સેકન્ડના નમૂના ચોરી લે છે. ત્યારબાદ અદ્યતન વોઇસ ક્લોનિંગ ટૂલ્સ (ન્યુરલ વોઇસ ક્લોનિંગ અથવા Voice Cloning) ની મદદથી તે જ અવાજમાં ગમે તેવા શબ્દો બોલાવી શકાય છે. વાતચીત વધુ સાચી લાગે તે માટે ગુનેગારો તેની પાછળ કાફે કે હોટેલ લોબીનો ધીમો અવાજ (એમ્બિયન્ટ સિન્થેટિક નોઇઝ અથવા Ambient Noise Simulation) ઉમેરી દે છે.

આ ઉપરાંત ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ ફેક ચેટ જનરેટર્સ (Fabricated Screenshots) ની મદદથી કોઈના પણ નામે વોટ્સએપ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ ડીએમની નકલી ચેટ્સ મિનિટોમાં બનાવી શકાય છે જેમાં તારીખ, સમય અને બ્લુ ટિક પણ આબેહૂબ અસલી જેવા દેખાય છે.

બનાવટી પુરાવાની ડિજિટલ ખામીઓ કેવી રીતે પકડવી?

આવા નકલી પુરાવા ગમે તેટલા સચોટ લાગતા હોય, પણ વૈજ્ઞાનિક ફોરેન્સિક તપાસમાં તેની પોલ ખુલ્લી પડી જાય છે. અદ્યતન ઓડિયો ફોરેન્સિક લેબ્સમાં જ્યારે આવા વોઇસ ક્લિપ્સની ચકાસણી કરવામાં આવે છે ત્યારે ઓડિયોમાં રહેલી બેકગ્રાઉન્ડ ફ્રીક્વન્સી અને અવાજ વચ્ચેનો ડિજિટલ સાંધો તરત ખુલ્લો પડી જાય છે:

• ઓડિયો સ્પેક્ટ્રોગ્રામ એનાલિસિસ (Spectrogram Analysis): કમ્પ્યુટર દ્વારા બનેલા અવાજમાં કુદરતી શ્વાસ, ગળાની ધ્રૂજારી અને લાગણીનો સ્વાભાવિક ઉતાર-ચઢાવ હોતો નથી; ધ્વનિ તરંગો રોબોટ જેવા એકધારા દેખાય છે.
• ચેટ્સના ફોન્ટ અને બેટરી આઇકોનની ખામીઓ (Layout Inconsistencies): ફેક ચેટ બનાવતી એપ્સમાં ઘણીવાર અક્ષરોનું અંતર, સમયનું ફોર્મેટ કે ફોનનું બેટરી આઇકોન અસલી વોટ્સએપ સાથે મેળ ખાતું નથી.
• વાતચીતનો સંદર્ભ તપાસો: જે સમય કે તારીખની વાતચીત બતાવવામાં આવી રહી હોય તે સમયે તમારો પાર્ટનર ક્યાં હતો તેની ગૂગલ મેપ્સ ટાઈમલાઈન કે પરિવારની હાજરી તપાસો.

જો કોઈ આવી ધમકી આપે તો શું કરવું?

આવા કટોકટીના સંજોગોમાં ગભરાઈને ખોટા નિર્ણયો લેવાને બદલે આ સાચા રસ્તા અપનાવો:

• એક રૂપિયો પણ ક્યારેય ન ચૂકવો: ગુનેગારોને પૈસા આપવાથી બ્લેકમેઇલિંગ ક્યારેય અટકતું નથી; પૈસા મળતાં જ તેમની ભૂખ વધતી જાય છે.
• તમારા જીવનસાથી સાથે શાંતિથી ખુલીને વાત કરો: ગુનેગારોનો મુખ્ય હેતુ પતિ-પત્ની વચ્ચે અવિશ્વાસ પેદા કરવાનો હોય છે. ઝઘડો કરવાને બદલે બંને સાથે મળીને આ સાયબર ષડયંત્રનો સામનો કરો.
• તમામ પુરાવા સાચવી રાખો: ધમકીભર્યા મેસેજ, ફોન નંબર અને ઓડિયો ક્લિપ્સ ડિલીટ ન કરો; તેના સ્ક્રીનશોટ્સ અને મૂળ ફાઇલો સાચવી લો.
• ૧૯૩૦ હેલ્પલાઇન અને સાયબર સેલમાં ફરિયાદ કરો: તાત્કાલિક ભારત સરકારની રાષ્ટ્રીય સાયબર હેલ્પલાઇન ૧૯૩૦ પર કોલ કરો અથવા cybercrime.gov.in પોર્ટલ પર આઈટી એક્ટ કલમ ૬૬ડી હેઠળ સત્તાવાર ફરિયાદ નોંધાવો.

વિશ્વાસ એ સંબંધોનું સૌથી મોટું કવચ છે

કોઈપણ ડિજિટલ ટેકનોલોજી પારિવારિક પ્રેમ અને પરસ્પર વિશ્વાસ કરતાં મોટી હોઈ શકતી નથી. સજાગતા, સંવાદ અને કાયદાકીય સહાયથી સાયબર ગુનેગારોના આવા કોઈપણ ષડયંત્રને ધૂળ ચાટતું કરી શકાય છે.