સિન્થેટિક ચહેરા: કમ્પ્યુટર અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા કાલ્પનિક માણસો કેવી રીતે બનાવે છે?

ફોટામાં દેખાતી વ્યક્તિ દુનિયામાં ક્યાંય અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી

તમે ઇન્ટરનેટ પર કોઈ પ્રોફાઇલ પિક્ચર કે જાહેરાત જુઓ છો—તેમાં એક સુંદર સ્મિત ધરાવતો માણસ દેખાય છે, જેના વાળની લટો કુદરતી છે અને આંખોમાં ચમક છે. પરંતુ આશ્ચર્યજનક સત્ય એ છે કે આ વ્યક્તિ આ પૃથ્વી પર ક્યારેય જન્મી જ નથી. કમ્પ્યુટર દ્વારા ગણિત અને એઆઈની મદદથી બનાવેલા આવા કાલ્પનિક ચહેરાઓને સિન્થેટિક ચહેરા (જેને સિન્થેટિક ફેસ અથવા Synthetic Face કહે છે) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

શરૂઆતમાં આવા ચહેરા બનાવતી પ્રણાલીઓ (જેને સ્ટાઇલગૅન અથવા StyleGAN કહેવાય છે) બે કમ્પ્યુટર નેટવર્ક વચ્ચેની હરીફાઈ પર કામ કરતી હતી. એક નેટવર્ક નકલી ફોટો બનાવતું અને બીજું તેને પકડવાનો પ્રયત્ન કરતું. આજે નવી પદ્ધતિઓ (જેને ડિફ્યુઝન મૉડેલ્સ અથવા Diffusion Models કહે છે) આવી ગઈ છે, જે રંગબેરંગી ઝાંખા ઘોંઘાટમાંથી ધીમે ધીમે વિગતો સાફ કરીને એકદમ વાસ્તવિક ચહેરો કંડારે છે.

કલાકારની કલ્પના અને રંગોની અદભુત રમત

આ પ્રક્રિયા સમજવા માટે એક કુશળ ચિત્રકારની કલ્પના કરો જેણે પોતાના જીવનમાં હજારો લોકોના ચહેરા જોયા છે. જ્યારે તેને કોઈ નવો કાલ્પનિક ચહેરો દોરવાનું કહેવામાં આવે છે, ત્યારે તે કોઈ એક ચોક્કસ વ્યક્તિની નકલ નથી કરતો. તે કોઈના જેવી આંખો, કોઈના જેવું નાક, અને કોઈના જેવું હાસ્ય પોતાની સ્મૃતિમાંથી લઈને એક નવો જ સુંદર ચહેરો કાગળ પર ઉતારી દે છે.

કમ્પ્યુટર પણ લાખો અસલી ફોટાઓનો અભ્યાસ કરીને ચહેરાના તમામ પાસાઓનો એક વિશાળ ગાણિતિક નકશો (જેને લૅટેન્ટ સ્પેસ અથવા Latent Space કહેવાય છે) તૈયાર કરે છે. આ નકશામાં ઉંમર, આંખનો રંગ, વાળનો પ્રકાર અને હાસ્યના અલગ અલગ ગુપ્ત સંકેતો (જેને લૅટેન્ટ કોડ અથવા Latent Code કહે છે) સચવાયેલા હોય છે. પ્રોગ્રામર માત્ર આંકડા બદલીને એક યુવાન ચહેરાને વૃદ્ધ બનાવી શકે છે કે ગંભીર ચહેરા પર સ્મિત લાવી શકે છે.

આ અદ્યતન તસવીરો હવે ફિલ્મ નિર્માણ, ગેમિંગ અને જાહેરાતોમાં કલાકારોના વિકલ્પ તરીકે વપરાય છે. પરંતુ બીજી તરફ, સાયબર ગુનેગારો ફેક એકાઉન્ટ બનાવવા અને લોકોને છેતરવા માટે પણ આવા ચહેરાઓનો દુરુપયોગ કરે છે.

નકલી ચહેરાની ઝીણી ખામીઓ કેવી રીતે પકડવી?

કમ્પ્યુટર ગમે તેટલું હોશિયાર હોય, છતાં તે કેટલીક કુદરતી વિગતો બનાવવામાં ભૂલ કરી બેસે છે. સાવચેત નજર રાખવાથી આવા કાલ્પનિક ચહેરા ઓળખી શકાય છે:

• કાનની બુટ્ટી અને ચશ્માની અસમાનતા: કમ્પ્યુટર ચહેરાના કેન્દ્ર પર વધુ ધ્યાન આપે છે. બંને કાનની બુટ્ટીની ડિઝાઇનમાં તફાવત હોય અથવા ચશ્માની એક દાંડી જાડી અને બીજી પાતળી કે તૂટેલી દેખાય તો તે નકલી હોવાની પ્રબળ શક્યતા છે.
• આંખની કીકીમાં પ્રકાશનું અકુદરતી પ્રતિબિંબ: વાસ્તવિક ફોટામાં બંને આંખોમાં સામેનો દીવો કે બારી સરખી રીતે ચમકે છે. સિન્થેટિક ચહેરામાં ઘણીવાર એક આંખમાં ગોળ ચમક હોય અને બીજીમાં વિચિત્ર આકાર દેખાય છે.
• વાળ અને પૃષ્ઠભૂમિની અસ્પષ્ટતા: માથાના વાળ પૃષ્ઠભૂમિમાં ઓગળી જતા હોય તેવા લાગે અથવા કાનની આસપાસ વિચિત્ર ધૂંધળાપણું દેખાય, તો તે એઆઈ દ્વારા બનેલું હોઈ શકે છે.
• દાંત અને ગળાના વળાંક: દાંત વધુ પડતા સપાટ કે ચોરસ દેખાય અથવા ગળા પર ત્વચાની કુદરતી કરચલીઓ અસામાન્ય લાગે તો ચેતી જવું.

ડિજિટલ સત્યતા તપાસવા માટેના સાધનો

આવી નકલી છબીઓ સામે લડવા માટે ટેકનોલોજી કંપનીઓએ નવા નિયમો અને સાધનો બનાવ્યા છે:

• ડિજિટલ જન્મકુંડળીની ચકાસણી (સી૨પીએ / કન્ટેન્ટ ક્રેડેન્શિયલ્સ અથવા C2PA): આ એક વૈશ્વિક ધોરણ છે જેમાં ફોટો કયા કૅમેરા કે કયા સોફ્ટવેરથી બન્યો તેની માહિતી અદ્રશ્ય સુરક્ષા મહોર (જેને ક્રિપ્ટોગ્રાફિક સિગ્નેચર કહેવાય છે) સાથે જોડાયેલી રહે છે.
• અજાણી પ્રોફાઇલની રિવર્સ ઇમેજ સર્ચ: કોઈ નવી વ્યક્તિ સોશિયલ મીડિયા પર અચાનક મોટી નાણાકીય વાત કરે તો ગૂગલ ઇમેજ સર્ચ દ્વારા તેનો ફોટો ચકાસી લેવો હિતાવહ છે.
• વિડિયો કૉલ પર વાત કરવાનો આગ્રહ: પ્રોફાઇલ પિક્ચર નકલી હોઈ શકે, પણ લાઈવ વીડિયોમાં માણસ સાથે વાત કરવાથી સાચી ઓળખ તરત છતી થઈ જાય છે.

જ્યારે ટેકનોલોજી કાલ્પનિક ચહેરાને વાસ્તવિક બનાવી શકે છે, ત્યારે આપણી સાવચેતી અને વિવેક જ આપણને ડિજિટલ છેતરપિંડીથી બચાવી શકે છે.