વાંચવાનો સમય 3 મિનિટ
Deepfake detector: સોફ્ટવેર સાબિત કરી શકે કે વિડિયો કમ્પ્યુટરથી બનેલો છે?
30 સેકન્ડમાં સાર
ડીપફેક ડિટેક્શન એટલે ચહેરા પરના સૂક્ષ્મ રક્તપ્રવાહ, આંખોમાં થતા પ્રકાશના પરાવર્તન અને ડિજિટલ ફ્રીક્વન્સીની ચકાસણી કરીને વિડિયો એઆઈ દ્વારા બનેલો છે કે નહીં તે પારખવાની ફોરેન્સિક પદ્ધતિ.
કોઈ મોટા નેતાનું વિવાદાસ્પદ નિવેદન હોય કે જાણીતા કલાકાર દ્વારા કોઈ શંકાસ્પદ સ્કીમની જાહેરાત હોય, કોઈ ચોંકાવનારો વિડિયો વાયરલ થાય ત્યારે લોકોના મનમાં એક જ સવાલ જાગે છે: આ વિડિયો સાચો છે કે એઆઈથી બનાવેલો નકલી? દરેક વ્યક્તિ ઈચ્છે છે કે એવું કોઈ સરળ બટન હોય જે દબાવતાં જ વિડિયો સાચો કે ખોટો તે તરત જણાવી દે. પરંતુ વાસ્તવિકતામાં ડીપફેક પકડવું એટલું સરળ નથી; તે પિક્સેલ્સની અંદર છુપાયેલી અદ્રશ્ય ભૌતિક અને જૈવિક કડીઓ શોધવાનું એક અદ્યતન ડિજિટલ ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન છે.
જૂના ચિત્રોના પારખુ અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ (યુવી) દીવો
આ ટેકનોલોજી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજવા મ્યુઝિયમના એક નિષ્ણાત પ્રાચીન ઓઈલ પેઇન્ટિંગની ચકાસણી કરે છે તેની કલ્પના કરો. સામાન્ય દર્શકો ચિત્રની સુંદરતા અને રંગો જ જુએ છે. પરંતુ પારખુ નિષ્ણાત બારીક બિલોરી કાચથી સુકાઈ ગયેલા રંગોની તિરાડો તપાસે છે અને અંધારા ઓરડામાં તેના પર અલ્ટ્રાવાયોલેટ લાઈટ ફેંકે છે.
જો તે પેઇન્ટિંગ આજના જમાનામાં બનેલી નકલી નકલ હશે, તો આધુનિક રંગોમાં વપરાયેલા રાસાયણિક તત્વો યુવી લાઈટ નીચે ચમકતા જાંબલી રંગથી ચમકી ઊઠશે. સેંકડો વર્ષ જૂના કુદરતી રંગોમાં આવો ચમકારો ક્યારેય હોતો નથી. નકલ કરનારે ભલે કલાકારના હાથની શૈલી આબેહૂબ ઉતારી હોય, પણ મૂળ રસાયણોના કુદરતી ગુણધર્મો છુપાવી શકાતા નથી.
ડીપફેક શોધતા સોફ્ટવેર પણ બરાબર આ પારખુની જેમ જ કામ કરે છે. તે વિડિયો જોવામાં સારો લાગે છે કે નહીં તે નથી જોતા, પણ જનરેટિવ એઆઈ મોડેલ્સ જેની ચોક્કસ નકલ નથી કરી શકતા તેવા અદ્રશ્ય જૈવિક લક્ષણો અને ગાણિતિક ખામીઓ પકડે છે: જેમ કે ચહેરા પર લોહીનું પરિભ્રમણ, આંખોમાં પડતો પ્રકાશ અને પિક્સેલ્સની રચના.
ડીપફેક પકડવા માટે વપરાતી ચાર મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક રીતો
ફોરેન્સિક સિસ્ટમ્સ માનવીય આંખોથી પર એવી વિગતો તપાસે છે:
- ત્વચામાં લોહીના ધબકારાનું માપન (રિમોટ પીપીજી): હૃદયના દરેક ધબકારા સાથે ચહેરાની ત્વચાના રંગમાં અતિસૂક્ષ્મ ફેરફારો થાય છે; સોફ્ટવેર આ કુદરતી લયને માપે છે જે નકલી ચહેરામાં હોતી નથી.
- કીકીઓમાં પ્રકાશના પરાવર્તનની ચકાસણી: માનવ આંખો ગોળાકાર અરીસા જેવી હોય છે; બંને આંખોમાં ઓરડાની લાઈટો કે બારીઓનો પ્રકાશ એક જ ખૂણે પ્રતિબિંબિત થાય છે કે નહીં તે ચકાસવામાં આવે છે.
- પિક્સેલ ફ્રીક્વન્સીમાં રહેલી ગણતરીની ભૂલો: એઆઈ જ્યારે ઈમેજ બનાવે છે ત્યારે પિક્સેલ્સની ગોઠવણીમાં કેટલીક ચોક્કસ ગાણિતિક પેટર્ન રહી જાય છે જે ફ્રીક્વન્સી એનાલિસિસથી પકડાઈ જાય છે.
- અવાજ અને હોઠના હલનચલનનો મેળ: 'પ' કે 'બ' જેવા હોઠ બીડીને બોલાતા અક્ષરોના અવાજ અને વિડિયોમાં હોઠ બંધ થવાના સમય વચ્ચે મિલિસેકન્ડનો પણ તફાવત હોય તો સોફ્ટવેર પકડી પાડે છે.
વિડિયોની સત્યતા તપાસવા માટેના વ્યવહારુ નિયમો
કોઈપણ સોફ્ટવેર સો ટકા સચોટ ન હોવાથી આપણે જાતે પણ આટલી સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
- મફત ઓનલાઈન ટૂલ્સના સ્કોર પર આંધળો વિશ્વાસ ન કરો: સામાન્ય ટૂલ્સ ઘણીવાર ઝાંખા સાચા વિડિયોને પણ નકલી બતાવી દે છે; એક જ સ્કોરના આધારે નિર્ણય ન લો.
- વિશ્વસનીય સમાચાર માધ્યમો દ્વારા ખાતરી કરો: કોઈ સનસનાટીભર્યા વિડિયોની ઘટના વિશે મુખ્ય અખબારો કે ટીવી ચેનલોએ પુષ્ટિ કરી છે કે નહીં તે જુઓ.
- વોટ્સએપના કમ્પ્રેશન અને નકલી બનાવટ વચ્ચેનો ભેદ સમજો: વિડિયો વારંવાર ફોરવર્ડ થવાથી તેની ક્વોલિટી ઘટી જાય છે અને તે શંકાસ્પદ લાગે છે; હંમેશા ઓરિજિનલ સ્રોત શોધો. આ સાથે ડિજિટલ વોટરમાર્ક (C2PA) ચકાસો, કારણ કે કેમેરાથી સીધા શૂટ થયેલા અસલી વિડિયો માટે ડિજિટલ સર્ટિફિકેટ્સ આપતી આધુનિક સિસ્ટમ્સનો આધાર લો.
નકલી બનાવવું અને તેને પકડવું એ એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. ટેકનોલોજીની મદદ લેવાની સાથે આપણી વિવેકબુદ્ધિ અને શાંતિપૂર્ણ ચકાસણી દ્વારા આપણે કોઈપણ ભ્રામક પ્રચારથી સુરક્ષિત રહી શકીએ છીએ.
રિવર્સ ઈમેજ સર્ચનો ઉપયોગ કરીને વીડિયોની મૂળ કડી શોધો. સનસનાટી મચાવતા દાવાઓ સામે સાવધાન રહો અને સત્તાવાર પુષ્ટિ વિના કોઈ માહિતી આગળ ન મોકલો.
આંખોના પલકારા અને ગળાના ભાગે દેખાતા પડછાયાઓ પર ધ્યાન આપો જેથી નકલી વીડિયો તરત ઓળખાઈ જશે. સાવચેતી એ જ ઉત્તમ બચાવ છે.