ડીપફેક ડિટેક્ટર: કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર કેવી રીતે સાબિત કરે છે કે વિડિયો સાચો છે કે એઆઈ દ્વારા બનાવેલો નકલી?

નકલી વિડિયોના પૂર સામે ડિજિટલ રક્ષક

આજના ડિજિટલ જમાનામાં 'જોયેલું બધું સાચું નથી હોતું' એ કહેવત અક્ષરશઃ સાચી પડી છે. કોઈ નેતા ચૂંટણી પહેલાં ભડકાઉ ભાષણ આપતા દેખાય કે કોઈ જાણીતા ઉદ્યોગપતિ રોકાણની લાલચ આપતા નજરે પડે, ત્યારે સામાન્ય દર્શક માટે તે અસલી છે કે નકલી તે નક્કી કરવું લગભગ અશક્ય બની ગયું છે. આ ગંભીર સાયબર ખતરા સામે લડવા માટે ટેકનોલોજી નિષ્ણાતોએ ખાસ ડીપફેક ડિટેક્ટર (Deepfake Detector) સોફ્ટવેર વિકસાવ્યા છે.

આ સોફ્ટવેર સામાન્ય માણસની જેમ માત્ર વિડિયો ઉપરછલ્લો જોતું નથી. તે વિડિયોની એક એક ફ્રેમનું ગણિત, અવાજ અને ચિત્ર વચ્ચેનો તાલમેલ અને માનવ શરીરના કુદરતી જૈવિક સંકેતોનું અત્યંત ઝીણવટભર્યું ડિજિટલ ફોરેન્સિક પરીક્ષણ (Forensic Verification) કરે છે.

ચલણી નોટ તપાસતો અનુભવી બેંક કેશિયર

આ તપાસ પદ્ધતિને સમજવા માટે બેંકના એક અનુભવી કેશિયરની કલ્પના કરો જે શંકાસ્પદ ચલણી નોટ હાથમાં આવતાં જ તેને સૂર્યના અજવાળા સામે ધરે છે. તે કાગળનો સ્પર્શ અનુભવે છે, આરબીઆઈની સુરક્ષા પટ્ટી જુએ છે અને ગાંધીજીના વોટરમાર્કની ઝીણવટ તપાસે છે. બહારથી સાચી લાગતી નોટ અંદરના ગુપ્ત સંકેતોથી ક્ષણવારમાં નકલી સાબિત થઈ જાય છે.

ડીપફેક ડિટેક્ટર પણ વિડિયો સાથે બિલકુલ આવું જ વર્તન કરે છે. તેની સૌથી અદભુત ખૂબી માણસના ધબકારા પકડવાની છે. જ્યારે આપણું હૃદય ધબકે છે ત્યારે ચહેરાની સૂક્ષ્મ રક્તવાહિનીઓમાં લોહીનો પ્રવાહ વધઘટ થાય છે, જેથી ચહેરાના રંગમાં નરી આંખે ન દેખાય તેવો અત્યંત ઝીણો ફેરફાર થાય છે. ડિટેક્ટર વિડિયોમાંથી આ રક્તપ્રવાહ માપી લે છે (જેને રિમોટ ફોટોપ્લેથિસ્મોગ્રાફી અથવા rPPG કહેવાય છે). એઆઈ વિડિયોમાં આવો કોઈ કુદરતી ધબકારો હોતો નથી!

બીજો મહત્વનો પુરાવો આંખોની કીકી આપે છે. અસલી વિડિયોમાં બંને આંખોમાં સામે રહેલી લાઈટનું પ્રતિબિંબ એકસરખું પડે છે (કોર્નિયલ સ્પેક્યુલર રિફ્લેક્શન અથવા Corneal Reflections). પરંતુ એઆઈ ઘણીવાર ડાબી આંખમાં ગોળ લાઈટ અને જમણી આંખમાં ચોરસ લાઈટ દોરી દે છે. આ ઉપરાંત અવાજ અને હોઠના ફફડાટ વચ્ચેનો માઇક્રોસેકન્ડનો તફાવત અને પિક્સેલ ગણિતની છૂપી ખામીઓ (સ્પેક્ટ્રલ આર્ટિફેક્ટ્સ અથવા Spectral Artifacts) વિડિયોની બનાવટ છતી કરી દે છે.

સરકારી હેલ્પલાઇન અને કાનૂની પુરાવા તરીકે માન્યતા

ભારત સરકારના ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) અને રાષ્ટ્રીય પોર્ટલ (cybercrime.gov.in) પર આવા નકલી વિડિયોની તાત્કાલિક ફરિયાદ કરી શકાય છે. ડિટેક્ટર સોફ્ટવેર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ફોરેન્સિક અહેવાલો હવે ભારતીય અદાલતોમાં પુરાવા કાયદાની કલમ ૬૫બી હેઠળ ડિજિટલ પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, જેથી ગુનેગારો સામે કડક કાનૂની પગલાં લઈ શકાય છે.

ચોર-પોલીસની સતત ચાલતી રમત

જોકે ડીપફેક ડિટેક્ટર પણ સો ટકા અચૂક નથી. જે રીતે ડિટેક્ટર હોશિયાર બને છે, તે જ રીતે નકલી વિડિયો બનાવનારાઓ પણ ડિટેક્ટરને છેતરવા માટે નવી યુક્તિઓ (એડવર્સેરીયલ અટેક્સ અથવા Adversarial Attacks) શોધતા રહે છે. વળી, વિડિયો જ્યારે વોટ્સએપ પર વારંવાર ફોરવર્ડ થાય છે ત્યારે તેની ગુણવત્તા એટલી ઘટી જાય છે કે સોફ્ટવેર પણ ચોક્કસ નિર્ણય લઈ શકતું નથી અને માત્ર સંભાવનાનો સ્કોર આપે છે.

સામાન્ય નાગરિક તરીકે નકલી વિડિયો કેવી રીતે પારખવો?

કોઈપણ શંકાસ્પદ વિડિયો સામે આવે ત્યારે સામાન્ય લોકોએ આ સાદી બાબતો ચકાસવી જોઈએ:

• ચહેરાની કિનારીઓ અને ગરદન જુઓ: ચહેરો જ્યારે ફરે છે ત્યારે ગળા પાસે કે કાન પાસે ચામડી ખેંચાયેલી કે ઝાંખી દેખાય છે કે નહીં તે તપાસો.
• પાંપણોની ગતિવિધિ નોંધો: વિડિયોમાં રહેલી વ્યક્તિ કુદરતી રીતે સામાન્ય ઝડપે પાંપણો પલકાવે છે કે તેની આંખો સ્થિર અને પથ્થર જેવી લાગે છે તે જુઓ.
• હોઠ અને અવાજનો મેળ મેળવો: બોલાતા શબ્દો અને હોઠના હલનચલન વચ્ચે સહેજ પણ વિલંબ જણાય તો વિડિયો ડબ કરેલો હોવાની શક્યતા છે.
• વિશ્વસનીય સ્ત્રોત ચકાસો: કોઈપણ સનસનાટીભર્યા વિડિયોને આગળ ફોરવર્ડ કરતાં પહેલાં મુખ્ય પ્રવાહના વિશ્વસનીય સમાચાર માધ્યમોમાં તેની ખરાઈ કરો.

સજાગતા એ જ સૌથી મોટો ડિટેક્ટર છે

ટેકનોલોજીકલ સોફ્ટવેર ગમે તેટલા અદ્યતન બને, પણ સમાજને નકલી માહિતી અને છેતરપિંડીથી બચાવવા માટે માનવીય વિવેકબુદ્ધિ અને સાવચેતી જ સૌથી મોટું કવચ છે.