શું મોબાઇલ છૂપી રીતે આપણી વાતો સાંભળે છે? માઇક્રોફોન વગર પણ તમારા મનની વાત જાણી લેતી એડ સિસ્ટમ્સ

દરેક સ્માર્ટફોન વપરાશકર્તા સાથે બનતો એક અજીબ સંયોગ

તમે સાંજે ચાની કીટલી પર કે ઘરમાં બેસીને મિત્ર સાથે કોઈ ચોક્કસ બ્રાન્ડના શૂઝ કે નવી કાર ખરીદવાની વાત કરી રહ્યા છો. તમે ફોનમાં કશું જ સર્ચ કર્યું નથી. પરંતુ અડધા કલાક પછી જ્યારે તમે ઇન્સ્ટાગ્રામ કે યુટ્યુબ ખોલો છો, ત્યારે બરાબર એ જ બ્રાન્ડના શૂઝની જાહેરાત તમારી સ્ક્રીન પર ચમકે છે! આ જોઈને કોઈપણ સામાન્ય માણસને પાકી ખાતરી થઈ જાય કે ફોનનું માઇક્રોફોન આપણી વાતો ચોરીછૂપીથી સાંભળી રહ્યું છે.

પરંતુ સાયબર સુરક્ષા નિષ્ણાતો અને સોફ્ટવેર ઇજનેરો સ્પષ્ટ કરે છે કે ફોન ૨૪ કલાક આપણી વાતો રેકોર્ડ કરતો નથી. જો કોઈ એપ સતત ઓડિયો રેકોર્ડ કરીને સર્વર પર મોકલતી હોય, તો ફોનની બેટરી બે કલાકમાં પૂરી થઈ જાય અને તમારો મોબાઇલ ડેટા પણ અડધા દિવસમાં ખતમ થઈ જાય. તો પછી આ ચમત્કાર કેવી રીતે થાય છે? જવાબ છે: ગણતરી આધારિત વર્તણૂકનું અનુમાન (પ્રિડિક્ટિવ બિહેવિયરલ મોડેલિંગ અથવા Behavioral Modeling).

કાફેની બારી બહાર ઊભેલા હોશિયાર જાસૂસનું ઉદાહરણ

આ રહસ્ય સમજવા માટે એક કાફેની બહાર ઊભેલા હોશિયાર જાસૂસની કલ્પના કરો. જાસૂસ કાફેની અંદર ચાલતી વાતો સાંભળી શકતો નથી કારણ કે કાચનો દરવાજો બંધ છે. પરંતુ તે જુએ છે કે તમે કોની સાથે બેઠા છો. તે જાણે છે કે તમારા મિત્રએ ગઈકાલે રાત્રે ઓનલાઇન સ્ટોર પર શૂઝ સર્ચ કર્યા હતા. જાસૂસ માત્ર એટલો અંદાજ લગાવે છે કે જો તમે બંને એક કલાક સાથે બેઠા છો, તો તમે પણ તે વિષયમાં રસ ધરાવતા હશો!

જાહેરાત કંપનીઓ આ જ પદ્ધતિ વાપરે છે જેને ઉપકરણોની નિકટતાનું જોડાણ (ડિવાઇસ પ્રોક્સિમિટી ક્લસ્ટરિંગ અથવા Proximity Clustering) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે બે ફોન એક જ વાઇ-ફાઇ રાઉટર સાથે જોડાય છે અથવા જીપીએસ (લોકેશન ટેલિમેટ્રી અથવા Location Telemetry) દ્વારા લાંબો સમય નજીક રહે છે, ત્યારે અલ્ગોરિધમ બંને વપરાશકર્તાઓને એક જૂથમાં મૂકી દે છે. આ ઉપરાંત સમાન જીવનશૈલી ધરાવતા લોકોની શોધ (લૂકઅલાઇક મોડેલિંગ અથવા Lookalike Modeling) દ્વારા જાહેરાતો પીરસાય છે.

આધુનિક સ્માર્ટફોન દરેક એપને અલગ સુરક્ષિત ડિજિટલ ખાનામાં રાખે છે (જેને એપ સેન્ડબોક્સિંગ અથવા App Sandboxing કહે છે). કોઈ એપ તમારી પરવાનગી વગર માઇક્રોફોન ચાલુ કરી શકતી નથી. જ્યારે માઇક્રોફોન વપરાય ત્યારે સ્ક્રીનના ખૂણે લીલું ટપકું ચમકે છે. વળી, 'Hey Siri' કે 'OK Google' જેવા શબ્દો સાંભળવા માટે ફોનમાં અતિ ઓછી વીજળી વાપરતી અલગ ચિપ હોય છે જે માત્ર તે ચોક્કસ કમાન્ડ જ ઓળખે છે, તમારી અંગત વાતો સાંભળતી નથી.

કેટલીકવાર રીટેલ સ્ટોર્સ કે ટીવી જાહેરાતોમાં અતિ-તીવ્ર અવાજના સંકેતો (જેને અલ્ટ્રાસોનિક ઓડિયો બેકન્સ અથવા Ultrasonic Audio Beacons કહે છે) નો ઉપયોગ થાય છે. આ અવાજ માણસના કાન સાંભળી શકતા નથી, પણ ફોનની એપ્સ તેને પકડીને તમારું ચોક્કસ સ્થાન અને ટીવી જોવાની આદતો નોંધી લે છે. આ પણ માઇક્રોફોન વડે વાતચીત સાંભળ્યા વગર થતી ટેકનિકલ ટ્રેકિંગ પદ્ધતિ જ છે.

તમારી ડિજિટલ ગોપનીયતા કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવી?

અદ્રશ્ય ટ્રેકિંગને નિયંત્રિત કરવા માટે તમારા ફોનમાં આ સરળ સેટિંગ્સ કરી લો:

• માઇક્રોફોનની પરવાનગી તપાસો: ફોનના સેટિંગ્સમાં 'પ્રાઇવસી' અને 'પરમિશન મેનેજર' માં જાઓ. કેલ્ક્યુલેટર, ફ્લેશલાઇટ કે ગેમ્સ જેવી બિનજરૂરી એપ્સમાંથી માઇક્રોફોનની પરવાનગી તરત જ હટાવી દો.
• એડવર્ટાઇઝિંગ આઈડી રીસેટ કરો: સેટિંગ્સમાં Google કે Apple ID માં જઈને તમારું 'Advertising ID' રીસેટ કરી દો અને 'Personalized Ads' બંધ કરો. આનાથી કંપનીઓની જૂની ટ્રેકિંગ હિસ્ટ્રી ભૂંસાઈ જાય છે.
• લોકેશન અને બ્લૂટૂથનું બેકગ્રાઉન્ડ સ્કેનિંગ બંધ કરો: જ્યારે જરૂર ન હોય ત્યારે બ્લૂટૂથ અને વાઇ-ફાઇ સ્કેનિંગ બંધ રાખવાથી નજીકના ઉપકરણો સાથે ડેટા શેરિંગ અટકે છે.

ડિજિટલ પગલાંનો વિવેક

ફોન ચોરીછૂપીથી વાતો સાંભળતો નથી, પણ આપણે ઇન્ટરનેટ પર મૂકેલા ડિજિટલ પગલાં ખૂબ બારીકાઈથી જુએ છે. યોગ્ય સેટિંગ્સ અને સાવચેતી રાખીને આપણે આપણી અંગત ગોપનીયતાને સંપૂર્ણપણે સલામત રાખી શકીએ છીએ.