વાહનોમાં એઆઈ નજર: ડ્રાઇવરના થાક, આંખો અને ધ્યાન પર સ્માર્ટ કાર કેમેરા કેવી રીતે નજર રાખે છે?

હાઇવે પર રાત્રે ડ્રાઇવરની સુરક્ષા કરતી અદ્રશ્ય ત્રીજી આંખ

ભારતમાં દર વર્ષે હજારો ગંભીર માર્ગ અકસ્માતો રાતના સમયે હાઇવે પર ડ્રાઇવરને અચાનક ઊંઘનું ઝોકું આવી જવાને કારણે થાય છે. લાંબી મુસાફરી, થાક અને રસ્તાના એકધારા અવાજ વચ્ચે ડ્રાઇવરની આંખો ક્યારે મીંચાઈ જાય છે તેનો તેને પોતાને પણ ખ્યાલ રહેતો નથી. આ જીવલેણ સમસ્યાના ઉકેલ માટે નવી પેઢીની કાર, લક્ઝરી બસો અને ટ્રકોમાં એઆઈ આધારિત ડ્રાઇવર મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (Driver Drowsiness Detection System) લગાવવામાં આવી રહી છે.

આ સિસ્ટમ સ્ટીયરિંગ વ્હીલની પાછળ કે ડેશબોર્ડ પર ગોઠવેલા એક નાનકડા કેમેરા દ્વારા સંચાલિત થાય છે. આ કોઈ સામાન્ય વેબકેમ નથી; તે અંધારામાં પણ સ્પષ્ટ જોઈ શકતો ઇન્ફ્રારેડ ડેશબોર્ડ કેમેરો (Infrared Camera) છે જે રાત્રે પણ કાળા ચશ્માની આરપાર ડ્રાઇવરની આંખોની કીકીઓ અને પાંપણોની હિલચાલ ચોવીસે કલાક ટ્રેક કરતો રહે છે.

રાત્રિ બસમાં ડ્રાઇવર સાથે વાતો કરતો જાગૃત કંડક્ટર

આ સુરક્ષા કવચને સમજવા માટે રાત્રે સુરતથી રાજકોટ જતી એસટી બસના કેબિનની કલ્પના કરો. રાત્રે બે વાગ્યે જ્યારે આખી બસ ઊંઘતી હોય છે, ત્યારે અનુભવી કંડક્ટર આગળની સીટ પર બેસીને ડ્રાઇવર સાથે સતત વાતો કરતો રહે છે. જો ડ્રાઇવરનો અવાજ ધીમો પડે કે તેનું માથું સહેજ નમે, તો કંડક્ટર તરત તેને પાણી પીવડાવીને સાવધાન કરી દે છે.

વાહનમાં લાગેલી એઆઈ સિસ્ટમ બિલકુલ આવા જ જાગૃત કંડક્ટરનું કામ ડિજિટલ રીતે કરે છે. કમ્પ્યુટર વિઝન અલ્ગોરિધમ ડ્રાઇવરની આંખની ઉપરની અને નીચેની પાંપણ વચ્ચેનું અંતર માપે છે (જેને આઇ એસ્પેક્ટ રેશિયો અથવા Eye Aspect Ratio - EAR કહે છે). જ્યારે આંખો સામાન્ય રીતે પલકે છે ત્યારે તે સામાન્ય ગણાય છે. પરંતુ જો આંખો સતત બે સેકન્ડથી વધુ સમય માટે બંધ રહે, તો સિસ્ટમ સમજી જાય છે કે ડ્રાઇવર ઘાતક ઝોકી (માઇક્રોસ્લીપ અથવા Microsleep Detection) માં સરી પડ્યો છે.

આ ઉપરાંત કેમેરો માથાના નમવાનો ખૂણો અને ચહેરાના હાવભાવ પણ માપે છે. જો ડ્રાઇવર વારંવાર બગાસાં ખાતો હોય કે રસ્તાને બદલે નીચે સ્માર્ટફોન સામે જોતો હોય (ડ્રાઇવર ડિસ્ટ્રેક્શન મોનિટરિંગ અથવા Distraction Tracking), તો તે સ્ટીયરિંગ પર લાગેલા સેન્સર્સ (કેપેસિટીવ ટચ સેન્સર્સ અથવા Steering Sensors) સાથે મેળ બેસાડીને તાત્કાલિક જોરથી બીપનો અવાજ વગાડે છે, સ્ટીયરિંગ ધ્રૂજાવે છે અને સ્ક્રીન પર 'ચા પીવા માટે બ્રેક લો' નું નિશાન બતાવે છે.

જીવનરક્ષા સાથે જોડાયેલી પ્રાઇવસીની ચિંતા

આ આધુનિક સુરક્ષા પ્રણાલી (ADAS Systems) હજારો પરિવારોના જીવન બચાવે છે. પરંતુ તેની સાથે કેટલાક ગોપનીયતાના પ્રશ્નો પણ જોડાયેલા છે. સારી કંપનીઓ આ સમગ્ર પ્રક્રિયા કારની અંદર રહેલી સ્થાનિક ચિપ (ઓન-બોર્ડ ન્યુરલ પ્રોસેસર અથવા Edge NPU) પર જ ચલાવે છે, જેથી વિડિયો કોઈ સર્વર પર મોકલવામાં આવતો નથી. પરંતુ ઘણી કોમર્શિયલ ફ્લીટ કંપનીઓ (ટ્રક કંપનીઓ) પોતાના ડ્રાઇવરના સતત વિડિયો ક્લાઉડ સર્વર પર મોકલે છે (ફ્લીટ ટેલિમેટિક્સ સર્વેલન્સ અથવા Telematics Privacy), જેનાથી કર્મચારીઓ પર ચોવીસે કલાક જાસૂસી થવાની લાગણી જન્મે છે.

હાઇવે પર સલામત મુસાફરી માટે પાયાના નિયમો

ટેકનોલોજીની મદદ હોવા છતાં સુરક્ષિત મુસાફરી માટે ડ્રાઇવરોએ આ નિયમોનું ચુસ્ત પાલન કરવું જોઈએ:

• મુસાફરી પહેલાં પૂરતી ૭ કલાકની ઊંઘ લો: કોઈ પણ એઆઈ સિસ્ટમ ઊંઘનો સાચો વિકલ્પ બની શકતી નથી; પૂરતો આરામ જ અકસ્માત ટાળવાનો સર્વશ્રેષ્ઠ રસ્તો છે.
• દર બે કલાકે વાહન થોભાવીને બ્રેક લો: લાંબી સફર દરમિયાન દર બે-ત્રણ કલાકે ગાડી રોકીને મોં પર ઠંડુ પાણી છાંટો અને થોડું ચાલી લો.
• ચાલુ વાહને મોબાઇલનો ઉપયોગ સદંતર ટાળો: માત્ર બે સેકન્ડ માટે સ્ક્રીન સામે જોવાથી પણ કાર ૫૦ મીટર સુધી અંધારામાં દોડી જાય છે જે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
• ડેશબોર્ડ કેમેરાને ઢાંકશો નહીં: સુરક્ષા કેમેરા સામે કોઈ કપડું કે ભગવાનનો ફોટો ન લગાવો જેથી સિસ્ટમ અંધારામાં પણ સાચી રીતે કામ કરી શકે.

માનવીય સાવચેતી અને ટેકનોલોજીનો સમન્વય

વાહનોમાં એઆઈ સર્વેલન્સ એ ડ્રાઇવરને દંડ કરવા માટે નહીં પણ તેના અમૂલ્ય જીવનની રક્ષા કરવા માટેનું આધુનિક કવચ છે. ડ્રાઇવરની અંગત પ્રાઇવસીનું સન્માન રાખીને માર્ગ સુરક્ષા વધારવામાં આ ટેકનોલોજી ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં અકસ્માતો ઘટાડવામાં સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થઈ રહી છે.