એઆઈ (AI) દસ્તાવેજ બનાવટ: નકલી ઓળખપત્રો અને બેંક સ્ટેટમેન્ટ્સ કેવી રીતે ઓળખવા?

મકાન ભાડે રાખતી વખતે, ઓનલાઇન બેંક ખાતું ખોલાવતી વખતે અથવા કોઈ અજાણી વ્યક્તિ પાસેથી જૂની કાર ખરીદતી વખતે સામેવાળી વ્યક્તિ કાગળો બતાવે એટલે આપણે નિશ્ચિંત થઈ જતાં હતાં. આધાર કાર્ડ કે પાન કાર્ડનો ફોટો, પગારની સ્લિપ અથવા સહી કરેલો કરાર એ વ્યક્તિની ઓળખ સાબિત કરવા માટે પૂરતા ગણાતા હતા. દાયકાઓ સુધી બનાવટી દસ્તાવેજ પકડવો સરળ હતો; કાગળ કાપીને ચોંટાડેલો હોય, અક્ષરો અલગ દેખાતા હોય કે ઝેરોક્ષના ધાબા હોય તો છેતરપિંડી તરત પકડાઈ જતી. પરંતુ આજે જનરેટિવ એઆઈએ આ જૂના વિશ્વાસને હચમચાવી દીધો છે. ફોટોશોપ (Photoshop) જેવા રોજિંદા એડિટિંગ સાધનો અને ઇન્ટરનેટ પરના એઆઈ પ્રોગ્રામ્સથી કોઈ પણ વ્યક્તિ એવા નકલી કાગળો બનાવી શકે છે જે ફોનની સ્ક્રીન પર સો ટકા અસલી લાગે છે.

નાટકનો પ્રોપ માસ્ટર અને નકલી શાહી દસ્તાવેજ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આટલા સાચા લાગતા નકલી કાગળો કેવી રીતે બનાવે છે તે સમજવા માટે એક નાટકના પડદા પાછળ કામ કરતા પ્રોપ માસ્ટરનો વિચાર કરો. નાટકના મુખ્ય દ્રશ્ય માટે રાજાનું જૂનું ફરમાન જરૂરી હોય છે. પ્રોપ માસ્ટરે કોઈ અસલી ઐતિહાસિક ભોજપત્ર કે જૂની શાહી શોધવાની જરૂર પડતી નથી. તે સામાન્ય કાગળને કાળી ચાના પાણીમાં બોળીને જૂનો રંગ આપે છે, લાલ મીણ પીગળાવીને તેના પર રાજાશાહી સિક્કો મારે છે અને પેનથી સુંદર વળાંકવાળા અક્ષરો લખી દે છે.

પ્રેક્ષકોની પાંચમી હરોળમાં બેઠેલા લોકોને તે ફરમાન એકદમ અસલી ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ જેવું જ લાગે છે. દરેક પ્રેક્ષક માને છે કે અભિનેતાના હાથમાં ખરેખર કિંમતી પુરાવો છે. પરંતુ જો તમે સ્ટેજ પર જઈને તે કાગળ હાથમાં લો અને લાઇટના અજવાળામાં જુઓ તો સત્ય તરત સામે આવી જાય છે: મીણનો સિક્કો રબરનો હોય છે, કાગળ આજનો સામાન્ય ઝેરોક્ષ પેપર હોય છે અને લખાણ માત્ર દૂરથી સારું દેખાય તેવા અર્થહીન અક્ષરો હોય છે.

જનરેટિવ એઆઈ પણ બરાબર આ નાટકના પ્રોપ માસ્ટરની જેમ જ કામ કરે છે. તેને કોઈ કરારનું કાનૂની મહત્વ કે ઓળખપત્રના સરકારી નિયમો સમજાતા નથી. તે માત્ર લાખો દસ્તાવેજોના ફોટા જોઈને નિયમો યાદ રાખે છે: કાર્ડ પર લાઈટ કેવી રીતે ચમકે છે, સ્કેનરમાં અક્ષરોની કિનારી કેવી દેખાય છે અને સિક્કા ક્યાં હોય છે. તમે સૂચના આપો એટલે તે સ્ક્રીન પર નવો કાગળ દોરી આપે છે. ઉપરથી તે સરકારી કાગળ જેવો ચમકતો લાગે પણ અંદર કોઈ સરકારી સુરક્ષા હોતી નથી.

એઆઈ દ્વારા બનેલા નકલી દસ્તાવેજો ઓળખાવતી ૪ મુખ્ય ખામીઓ

મોબાઈલ સ્ક્રીન પર પહેલી નજરે અસલી લાગતા હોવા છતાં, બારીકાઈથી તપાસ કરતાં કમ્પ્યુટર દ્વારા થયેલી કેટલીક સામાન્ય ભૂલો પકડાઈ જાય છે:

• અતિસૂક્ષ્મ અક્ષરોનું ધૂંધળાપણું અને તૂટેલી કિનારીઓ: સરકારી ઓળખપત્રો અને ચલણી નોટો પર નકલ રોકવા માટે બિલોરી કાચથી જ વંચાય તેવા ખૂબ નાના અક્ષરો છાપેલા હોય છે. એઆઈ આવા ઝીણા અક્ષરો દોરી શકતું નથી; ઝૂમ કરીને જોતાં તે વાંકાચૂંકા લીટા કે અસ્પષ્ટ ટપકાં જેવા દેખાય છે.
• ગણતરીની ભૂલો અને સરવાળામાં વિસંગતતા: એઆઈ આંકડાઓ દોરી શકે છે પણ ગણતરી કરતું નથી. નકલી પગાર સ્લિપ કે બિલોમાં દર્શાવેલી જુદી જુદી રકમનો સરવાળો કરો તો તે કુલ રકમ સાથે મેળ ખાતો નથી, અને ઓળખપત્ર નીચેના વેરિફિકેશન નંબરના નિયમો પણ ખોટા હોય છે.
• કાગળની ઘડીઓ પર સીધા રહેતા સપાટ અક્ષરો: એઆઈ કાગળ પરની કરચલીઓ, ઘડી અને પડછાયા ખૂબ સુંદર દોરે છે. પરંતુ તે ઘડીની ઉપર છપાયેલા અક્ષરો કાગળના વળાંક સાથે વળવાને બદલે એકદમ સીધા અને સપાટ રહે છે, જે દર્શાવે છે કે આ માત્ર કમ્પ્યુટરનો ખેલ છે.
• હાથમાં પકડતાં અનુભવાતી અસલી સુરક્ષાની ગેરહાજરી: મેસેજમાં મોકલેલો ફોટો ઘણી ખામીઓ છુપાવી શકે છે, પણ કાગળ હાથમાં લેતાં જ હકીકત પકડાઈ જાય છે. એઆઈ સત્તાવાર સિક્કાઓની ઉપસેલી શાહી, પ્રકાશમાં રંગ બદલતા હોલોગ્રામ કે કાગળની અંદર રહેલા અસલી વોટરમાર્ક ક્યારેય બનાવી શકતું નથી.

દસ્તાવેજી છેતરપિંડીથી બચવા માટેની ૩ વ્યવહારુ રીતો

ડિજિટલ સ્ક્રીન પર દેખાતો ફોટો હવે વિશ્વાસપાત્ર પુરાવો રહ્યો ન હોવાથી, મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારોમાં સુરક્ષિત રહેવા માટે આ સાદી આદતો કેળવો:

• સંસ્થાના સત્તાવાર સંપર્ક દ્વારા સીધી ખાતરી કરો: જો કોઈ મકાનમાલિક કે વેપારી બેંક ખાતું બદલ્યાનું પત્ર કે બિલ મોકલે, તો તે કાગળ પર લખેલા ફોન નંબર પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરો. સંસ્થાની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી સાચો નંબર મેળવી સીધો ફોન કરીને પૈસા મોકલતા પહેલા ખાતરી કરો.
• માત્ર ફોટાને બદલે સરકારી ડિજિટલ પોર્ટલ પર આધાર રાખો: ઓળખપત્રના ફોટાને આખરી પુરાવો ન માનો. સરકારી ઓનલાઇન પોર્ટલ, ડિજીલોકર કે ક્યુઆર કોડ સ્કેન કરીને તે વ્યક્તિની ઓળખ સત્તાવાર સરકારી ચોપડે નોંધાયેલી છે કે નહીં તે સીધું ચકાસો.
• મોટા વ્યવહારોમાં રૂબરૂ મળીને અસલી કાગળો તપાસો: ઘર ભાડે રાખતી વખતે કે જૂનું વાહન ખરીદતી વખતે સામેવાળી વ્યક્તિને રૂબરૂ મળો અને અસલી કાગળો હાથમાં લઈને જુઓ. સિક્કા પર આંગળી ફેરવીને ઉપસેલી શાહી અનુભવો અને માત્ર વોટ્સએપ પર આવેલા ફોટા જોઈને ક્યારેય એડવાન્સ પૈસા ન આપો.

દસ્તાવેજની વિશ્વસનીયતા હવે ફોટો કેટલો સરસ દેખાય છે તેના પર નહીં, પણ તેની સત્તાવાર ખરાઈ પર નિર્ભર છે. એઆઈ કાગળની નકલ કેવી રીતે કરે છે તે સમજીને તમે કોઈપણ છેતરપિંડીથી તમારી મહેનતની કમાણી સુરક્ષિત રાખી શકો છો.