એઆઈ દ્વારા બનાવટી દસ્તાવેજો: નકલી આધાર, બિલ અને બેંક સ્ટેટમેન્ટ પકડવાનું ડિજિટલ વિજ્ઞાન

બેંક લોન અને ભાડા કરારમાં ઘૂસતી ડિજિટલ છેતરપિંડી

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બેંકમાં પર્સનલ લોન માટે અરજી કરે છે કે નવું સિમ કાર્ડ ખરીદે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ અને છેલ્લા ત્રણ મહિનાના બેંક સ્ટેટમેન્ટની પીડીએફ (PDF) ફાઇલ અપલોડ કરવી પડે છે. અગાઉના સમયમાં નકલી દસ્તાવેજ બનાવવા માટે ફોટોશોપના અનુભવી કલાકારની જરૂર પડતી હતી અને તેમાં ઘણી શારીરિક ભૂલો રહી જતી હતી. પરંતુ આજના જમાનામાં જનરેટિવ એઆઈ સાધનોએ માત્ર એક ક્લિકમાં કોઈના પણ નામે અસલી જેવા દેખાતા બનાવટી દસ્તાવેજો બનાવવાનું સાવ સરળ બનાવી દીધું છે.

આધુનિક સોફ્ટવેર કોઈપણ જૂના ઓળખપત્રના નમૂના પરથી ફોટો ડિજિટલ રીતે ભૂંસી નાખે છે અને ત્યાં નવો ચહેરો અને નામ કુદરતી રીતે ગોઠવી દે છે (જેને જનરેટિવ ઇનપેઇન્ટિંગ અથવા Generative Inpainting કહે છે). સાથે જ સરકારી કચેરીઓ જે ખાસ મુદ્રણ ફોન્ટ વાપરે છે, તેની આબેહૂબ નકલ ન્યુરલ ટાઈપોગ્રાફી (Neural Typography) દ્વારા કરી લે છે. આ કારણે સામાન્ય બેંક ક્લાર્ક કે મકાનમાલિક માટે આંખોથી જોઈને આ નકલી દસ્તાવેજ પકડવો ખૂબ મુશ્કેલ બની જાય છે.

સરકારી તિજોરીના સ્ટેમ્પ પેપર અને સિક્યુરિટી થ્રેડ

આ કાનૂની જોખમને સમજવા માટે જૂના જમાનાના ૧૦૦ રૂપિયાના સરકારી સ્ટેમ્પ પેપરની કલ્પના કરો. કોઈપણ સામાન્ય કાગળ પર '૧૦૦ રૂપિયા' છાપી દેવાથી તે સ્ટેમ્પ પેપર બની જતો નથી. સરકારી ટંકશાળ કાગળની અંદર વોટરમાર્ક, ખાસ સુરક્ષા તાર અને લાઈટ સામે ચમકતી વિશિષ્ટ શાહી ઉમેરે છે. બહારથી સરખો દેખાતો કાગળ અંદરના ગુપ્ત સુરક્ષા સંકેતો વિના અદાલતમાં નકામો સાબિત થાય છે.

ડિજિટલ દસ્તાવેજોમાં પણ બિલકુલ આવા જ અદ્રશ્ય ગણિતના તાર વણેલા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, આધાર કાર્ડ કે પાન કાર્ડના ૧૨ કે ૧૦ આંકડા કોઈ રેન્ડમ નંબર નથી હોતા; તેમાં છેલ્લો અંક આગલા તમામ આંકડાઓનું જટિલ ગાણિતિક સમીકરણ હોય છે (જેને મોડ્યુલસ ચેકસમ અથવા Checksum Validation કહેવાય છે). એઆઈ ઘણીવાર સુંદર દેખાતો નકલી નંબર છાપી દે છે, પણ જ્યારે કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ તેનું ગણિત ચકાસે છે ત્યારે તે ચેકસમ ખોટો સાબિત થાય છે.

બીજો મહત્વનો પુરાવો ફાઇલની અંદર છૂપાયેલી ડિજિટલ જન્મકુંડળી આપે છે (જેને એક્ઝિફ મેટાડેટા અથવા EXIF Metadata કહે છે). આ મેટાડેટામાં નોંધાયેલું હોય છે કે પીડીએફ ફાઇલ કયા સોફ્ટવેરમાં બની અને તેમાં ક્યારે ફેરફાર થયો. આ ઉપરાંત ફોરેન્સિક સોફ્ટવેર પિક્સેલના દબાણ અને ફેરફારના ડિજિટલ નિશાન (એરર લેવલ એનાલિસિસ અથવા Error Level Analysis) પકડી પાડે છે, જેથી ખબર પડી જાય છે કે કયા અક્ષર પર નવું લખાણ લીપવામાં આવ્યું હતું.

નાણાકીય સંસ્થાઓ અને નાગરિકો માટે જોખમો

સાયબર ગુનેગારો બનાવટી બેંક સ્ટેટમેન્ટ્સ (સિન્થેટિક સ્ટેટમેન્ટ અથવા Synthetic Statement) દ્વારા લોન ફ્રોડ કરે છે અને બીજાના નામે ક્રેડિટ કાર્ડ કઢાવીને નાસી છૂટે છે. આનાથી બચવા માટે બેંકો હવે માત્ર કાગળ જોવાને બદલે લાઈવ વિડિયો કેવાયસી (Video KYC Verification) અને સીધા આવકવેરા કે આધાર સર્વર સાથે ઓનલાઇન ચકાસણી કરે છે.

દસ્તાવેજોની સત્યતા કેવી રીતે ચકાસવી?

જો તમે કોઈને મકાન ભાડે આપી રહ્યા હોવ કે વ્યાપારિક ભાગીદારી કરતા હોવ, તો આ સાવચેતી રાખો:

• ક્યૂઆર કોડ સ્કેન કરો: આધાર કાર્ડ કે પાન કાર્ડ પર છાપેલો સત્તાવાર ક્યૂઆર (QR) કોડ UIDAI કે ઇન્કમટેક્સની સત્તાવાર સરકારી એપ વડે સ્કેન કરીને ચકાસો.
• પીડીએફની ઓરિજિનલ પ્રોપર્ટીઝ તપાસો: કમ્પ્યુટરમાં ફાઇલ પ્રોપર્ટીઝ ખોલીને જુઓ કે તે કોઈ ગ્રાફિક્સ એડિટર કે અજાણી એપમાં તો મોડિફાય નથી થઈ.
• સીધા પોર્ટલ પરથી વેરિફિકેશન: પાન કાર્ડ નંબર સાચો છે કે નહીં તે આવકવેરા વિભાગના 'Verify Your PAN' પોર્ટલ પર જઈને બે મિનિટમાં જાણી શકાય છે.
• શંકાસ્પદ ફોર્મેટિંગ પર નજર રાખો: જો દસ્તાવેજમાં અક્ષરોની લાઈન વાંકીચૂંકી હોય, ફોન્ટ વચ્ચે અંતર અસમાન હોય કે લોગો ઝાંખો હોય તો તાત્કાલિક સાવધાન થઈ જાઓ.

કાનૂની પરિણામો અને સજાગતા

બનાવટી દસ્તાવેજો બનાવવા કે વાપરવા એ ભારતીય ન્યાય સંહિતા અને આઈટી એક્ટ હેઠળ બિનજામીનપાત્ર ગંભીર ગુનો છે. ડિજિટલ ડોક્યુમેન્ટ ઓડિટ (Document Forensics) દ્વારા આવા નકલી કાગળો ક્ષણવારમાં પકડાઈ જાય છે, તેથી હંમેશા પ્રમાણિક અને અધિકૃત ઓળખપત્રોનો જ ઉપયોગ કરવો હિતાવહ છે.