એઆઈ દ્વારા રચાતી નકલી અશ્લીલ છબીઓ: ડિજિટલ છેતરપિંડી, બ્લેકમેઇલિંગ અને સ્વબચાવના કાનૂની રસ્તા

સોશિયલ મીડિયાના સામાન્ય ફોટા પર તોળાતું ગંભીર સાયબર જોખમ

વિચારો કે કોઈ વ્યક્તિ સવારે જાગીને પોતાનો ફોન જુએ છે અને કોઈ અજાણ્યા નંબર પરથી તેને પોતાની જ એક નકલી અશ્લીલ તસવીર મળે છે. સાથે ધમકી હોય છે કે 'જો થોડા કલાકોમાં પૈસા નહીં મોકલો તો આ ફોટો તમારા પરિવાર અને મિત્રોને મોકલી દઈશું'. આ કોઈ ફિલ્મી વાર્તા નથી, પણ આજે ટેલિગ્રામ અને સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય સાયબર ગુનેગારોની એક ભયાનક વાસ્તવિકતા છે.

આ ગુનેગારો ઇન્સ્ટાગ્રામ કે ફેસબુક પરથી કોઈનો પણ સામાન્ય ચહેરો ચોરીને એઆઈ સોફ્ટવેર (જેને ન્યુડિફાય એપ્સ અથવા Deepfake Inpainting Tools કહે છે) માં નાખે છે. આ ટેકનોલોજી કપડાંની સીમા ડિજિટલ રીતે અલગ પાડે છે (જેને સિમેન્ટિક સેગ્મેન્ટેશન અથવા Semantic Segmentation કહેવાય છે) અને તે જગ્યાએ કમ્પ્યુટર દ્વારા બનાવેલું કાલ્પનિક શરીર (સિન્થેટિક એનાટોમી અથવા Synthetic Anatomy) ચોંટાડી દે છે.

મેળામાં માટીના પૂતળા પર મુખૌટો લગાવતા છેતરપિંડીયાની વાત

આ ગુનાને સમજવા માટે એક બજારમાં ઊભેલા લુચ્ચા માણસની કલ્પના કરો જે કોઈ પ્રતિષ્ઠિત નાગરિકનો ફોટો ચોરીને માટીના નગ્ન પૂતળા પર ચોંટાડી દે છે અને પછી લોકોને કહે છે કે આ એ જ વ્યક્તિ છે. દૂરથી જોનાર અજ્ઞાની લોકોને કદાચ સાચું લાગે, પણ નજીકથી તપાસતાં માટી અને ચહેરા વચ્ચેનો અકુદરતી સાંધો તરત દેખાઈ આવે છે.

એઆઈ દ્વારા બનેલી આ તસવીરો પણ સંપૂર્ણ કુદરતી હોતી નથી. માનવ ત્વચામાં પ્રકાશ સહેજ અંદર ઊતરીને ગુલાબી આભા સાથે બહાર ફેલાય છે (જેને સબસર્ફેસ સ્કેટરિંગ અથવા Subsurface Scattering કહેવાય છે). એઆઈ ઘણીવાર પ્લાસ્ટિક જેવી ચમકતી ત્વચા બનાવે છે, અને ગળાની આસપાસ રંગોની અસમાનતા તથા ડિજિટલ ક્ષતિઓ (કોમ્પ્રેસન આર્ટિફેક્ટ્સ અથવા Compression Artifacts) સ્પષ્ટ દેખાય છે.

ભારતીય કાયદા હેઠળ આવા કૃત્યો સામે કડક સજાની જોગવાઈ છે. ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટની કલમ ૬૬ઈ (અંગત ગોપનીયતાનો ભંગ) અને ૬૭એ (અશ્લીલ સામગ્રી બનાવવી કે ફેલાવવી) હેઠળ આરોપીને ત્રણથી પાંચ વર્ષની જેલ અને મોટો દંડ થઈ શકે છે. સાયબર પોલીસ હવે ડિજિટલ પુરાવાઓ શોધીને આવા બ્લેકમેઇલરોની ઝડપથી ધરપકડ કરી રહી છે, તેથી ડરવાની બિલકુલ જરૂર નથી.

આવી ગંભીર સાયબર પરિસ્થિતિમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સહારો મેળવવો પણ ખૂબ મહત્વનો છે. ભારત સરકારની રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ (NCW) ની હેલ્પલાઇન અને સાયબર મિત્ર કાઉન્સેલર્સ પીડિતોને ગોપનીય રીતે માર્ગદર્શન આપે છે. યાદ રાખો કે સમાજમાં બદનામીનો ખોટો ડર છોડીને હિંમતપૂર્વક પોલીસ ફરિયાદ કરવાથી જ અન્ય નિર્દોષ લોકો આવા ગુનાઓનો ભોગ બનતા બચી શકે છે.

જો કોઈ આવી ધમકી આપે તો શું કરવું? (તાત્કાલિક પગલાં)

યાદ રાખો કે તમે પીડિત છો, ગુનેગાર નથી. સાયબર બ્લેકમેઇલિંગ સામે આ કાનૂની પગલાં તાત્કાલિક લો:

• ભૂલથી પણ પૈસા ન મોકલો: જો તમે એકવાર પૈસા આપશો તો ગુનેગારની ભૂખ વધી જશે અને તે વારંવાર વધુ રકમની માગણી કરતો રહેશે. પૈસા આપવાથી સમસ્યા ક્યારેય પતતી નથી.
• પુરાવા સાચવો અને ચેટ ડિલીટ ન કરો: ધમકી આપનારના મેસેજ, ફોન નંબર, યુપીઆઈ આઈડી અને તસવીરના સ્ક્રીનશોટ લઈ લો. કાનૂની તપાસમાં આ પુરાવા અત્યંત મહત્વના છે.
• ભારત સરકારના સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ પર ફરિયાદ કરો: તાત્કાલિક www.cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ નોંધાવો અથવા રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પર કૉલ કરો. મહિલાઓ અને સગીરો માટે ગુપ્ત રીતે ફરિયાદ નોંધવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
• StopNCII.org નો ઉપયોગ કરો: આ એક આંતરરાષ્ટ્રીય બિનનફાકારક પ્લેટફોર્મ છે. અહીં તમે તમારા મૂળ ફોટાનો અદ્રશ્ય ડિજિટલ કોડ (ક્રિપ્ટોગ્રાફિક હેશ અથવા Cryptographic Hash) જમા કરાવી શકો છો, જેથી ફેસબુક કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર આવી કોઈ તસવીર અપલોડ થતાં જ આપોઆપ બ્લોક થઈ જાય છે.

સોશિયલ મીડિયા પર સાવચેતી અને ડિજિટલ કવચ

આવા જોખમોથી બચવા માટે સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલને 'પ્રાઇવેટ' રાખો અને અજાણ્યા લોકોની ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટ સ્વીકારવાનું ટાળો. કાયદો અને ટેકનોલોજી તમારી સાથે છે, ડરવાને બદલે જાગૃત બનીને સાયબર ગુનેગારોને જડબાતોડ જવાબ આપો.